Mlliyet Milliyet Blog Milliyet Blog
 
Facebook Connect
Blog Kategorileri
 

30 Nisan '21

 
Kategori
Tarih
Okunma Sayısı
55
 

BALKANLARDA İSLAM

 

 

Kubilay Muhammet Özdemir1

 

OSMANLI İMPARATORLUĞU'NUN BALKANLAR'DA İSLAM DİNİNİ YAYMA ÇABALARI

 

ÖZET

Balkanlar tarihin en eski zamanlarından beri Türkler için önemli bir yer olmuştur. Balkanlara yerleşmeler Hunlar ile başlayıp çeşitli Türk boyları ile devam etmiştir. Daha sonradan Türk boylarının yerleşmesi Osmanlı ile devam etmiştir. Balkanlara kalıcı olarak yerleşmede Osmanlı’nın uyguladığı müthiş iskân politikası ve diğer politikaları ayrıca dervişlerin yapmış olduğu çalışmalar bölgenin Türkleşmesi ve İslamlaşması açısından çok büyük önem arz etmiştir. Osmanlı’nın Balkanları fethetmesinden önce oraya giden dervişler halkı psikolojik olarak fethe hazırlayıp Hıristiyanların gönüllerini İslam’a ısındırmışlardır. Ayrıca stratejik noktalara kurdukları tekke ve zaviyelerde güvenliğin sağlanması açısından büyük önem taşımıştır. Bu makale de kuruluş devrindeki dervişlerden ve Balkanların fethiyle yada fethedilmeden önce oraya giden dervişler hakkında bilgi verilmiştir. Daha sonra Osmanlı’nın gücünü kaybetmesinden sonra ise Balkanların durumundan kısaca bahsedilip makale sonlandırılmıştır.

 

Anahtar Kelimeler; Türkler, Osmanlı, Balkanlar, Dervişler, İskân, İslam, Hıristiyan

 

 GİRİŞ
  

 Osmanlı İmparatorluğunun Balkanlarda İslam’ı yayma çabalarına bakmadan önce Balkanların kısa bir tarihini değerlendirmeyi uygun gördüm. Çünkü Balkanlara ilk gelen Osmanlı Türkleri değildir. Balkanlardaki Türk varlığının başlangıcı ilk olarak Hun Türkleriyle başlamış ve Karadeniz’in kuzeyi istikametinden göç eden çeşitli Türk boylarıyla devam etmiştir. Hunlar ilk olarak 4.yy’da Asya bozkırlarından harekete geçip Alan’lara saldırmışlar ve onları mağlup ederek İtil Nehrini geçerek Batı yönünde ilerleyişlerini sürdürmüşlerdir.2 Avrupa Hunlarından sonra Balkan coğrafyasında önemli rol oynamış diğer Türk topluluğu Avarlardır.3 Orta Asya’dan Balkanlara yapılan Türk göçlerinin sonuncusu ve en büyüğünü yapanlar ise Peçenekler olmuştur.4 Ancak bazı kaynaklarda Osmanlı Balkanlara girmeden önce 7. ve 9.yy’da Kıpçak/Kumanların bölgedeki üstün tarihi rolüne değinmemiş ve yeterince vurgulanmamıştır. Kıpçak/ Kuman Türk boyu Dobruca’dan Akkerman’a kadar bu bölgelere yerleşmiş ve burada da Hıristiyanlığa geçmişlerdir. Bu boy Balkanlarda çeşitli hanedanlıklar kurmuşlardır. Bunlardan bir grup, 14.yy’lın ikinci yarsında Dobruca-Varna bölgesinde bir beylik kurmuştur. (Merkezi Kalliakra); Dobroviç ve bir Kuman adı taşıyan kardeşi Çolpan’ın Dobruca Beyliği, 1338’de I.Murat’a bağlanmış, 1393’de I.Beyazıt bu beyliğe Osmanlı topraklarına katmıştır. Deli Orman ve Varna’dan Tuna’ya kadar giden bu bölge Osmanlılardan önce gerçek bir Türk yerleşim alanı olmuştur.5 Kuzey Karadeniz bölgesinden gelen Türk boyları zamanla Hıristiyanlığı kabul ederek yerli Slavlarla karıştıkları halde, Anadolu’dan gelen Müslüman Türkler kendi din ve kültürlerini korumayı başarmışlardır.

    Anadolu’dan Müslüman olarak ilk Balkanlara yerleşen ise 1261’de Moğollardan kaçıp Bizans’a sığınan Selçuklu Sultanı İzzeddin Keykavus olmuştur. İzzettin Keykavus ile birlikte Moğol idaresinden kaçan otuz-kırk Türkmen obası ve kutsal kişi olarak kabul edilen Sarı Saltık Baba’da gelmiş ve Bizans İmparatoru tarafından Kuzey Dobruca’ya yerleştirilmişlerdir (1263).6 Başta Müslüman Altın-Ordu(ya da Orda) Emir’i Nogay’ın himayesine giren bu  Türkmen grubu burada Baba Saltık kasabası kurmuşlardır. Ancak Nogay ölünce yerine gelen putperest Moğol Hanları zamanında Türkmenlerin bir kısmı Anadolu’ya geri döndüler.
Kalanlar ise yerli Kumanlarla karışıp Hıristiyanlığı kabul etmişlerdir. Bunlara Keykavus’un halkı anlamında Gagavuz denilmiştir.7 Osmanlı Türklerinden önce gelen Türk boylarını kısaca anlattıktan sonra Osmanlı’nın kuruşunda önemli olan etkenlerle devam edelim.
 
1. Osmanlı Devleti’nin Kuruluşundaki Etkenler
    
 “Osmanlı Devleti’nin kuruluş ve yükselmesi üç temele dayanır. Bunlar; Türklerin Orta Asya’dan beri yaşattıkları örf, adet ve gelenekler, İslamiyet ile birlikte kazanılan kültür değerleri ve Ön Asya, Anadolu ve Rumeli’nde karşılaştıkları toplumlardan aldıkları kültür unsurlarıdır.”8
Kuruluş dönemi kaynaklarına baktığımız da Osmanlı Devleti’nin kurucularının son derece dindar insanlar olduğunu göstermektedir. Osman Gazi’nin, Şeyh Edebali’nin tekkesinde gördüğü rüya ve Kur’an’a karşı duyduğu derin saygı ve hürmet ile onun izinden giden Orhan Gazi, I.Murat ve diğer Osmanlı hükümdarlarının şeyh, müderris, derviş gibi âlim ve mutasavvıflara karşı gösterdikleri saygı ne nezaket Osmanlı medeniyeti hakkında bize bir fikir vermektedir.9 Bu yüzdendir ki Osmanlı yöneticileri Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasında olduğu gibi, Osmanlı Devleti’nin kuruluşunda ve Balkanlara yerleşmesinde de maneviyata çok önemli katkıları olan dervişlerin aktif rolleri olmuştur. Doğuda Timur baskısı ile Anadolu’ya gelen Türkmen göçleriyle beraber bu bölgeye çok sayıda derviş de gelmiştir. Dervişler fetih ve iskan, sosyal hayat ve kültür hayatı üzerinde çok önemli etkiler bırakmışlardır.10 Osman Bey’in Bizans İmparatorluğu karısındaki fetih ve zaferlerinin arkasındaki Alp Gündüz’ü, Gazi Rahman’ı, Akça Koca’yı ve Köse Mihail gibi büyük gaziler kadar, İslam aleminin değişik yerlerinden gelen özellikle de Horasan’dan gelen Sadreddin Konevi’yi, Mevlana Celaleddin Rumi’yi, Dursun Fakih’i, Şeyh Edebali’yi, Ahi Evran’ı ve Şeyh İlyas Baba’yı gibi erenleri de görmek ve hissetmek lazımdır. Nitekim başta Osman Bey olmak üzere bütün Osmanlı padişahları görmüş ve hissetmiştir.11 
    
    Sultan Orhan Gazi’nin Bursa’yı fethedip Rumeli’ye yönelişinde Lala Şahin ve Hayrettin Paşa kadar Molla Davud-ı Kayseri’nin, Çandarlı Kara Halil’in, Karaca Ahmed’in ve Geyik Baba gibi önemli şahsiyetlerinde payları vardır. Sultan Murat Kosava’da destan yazarken yanında savaşan Gazi Evrenos, Kutlu Beğ, Kara Timurtaş ve Hacı İl Beğ’in öneminin olduğu kadar, Molla Muhammed Cemalüddin Aksarayi, Molla Fenari, Karaca Efendi ve Şeyh Hacı Bektaş gibi velilerinde manevi anlamda önemi ve katkıları vardır.12 Osmanlı Devleti’ne yönetimin, paşaların bir şeyler kattığı kadar din ehli adamların da devletin yükselmesinde, genişlemesinde ve gittiği yerde tutunmasında önemli rol oynadığı aşikârdır.
 
2. Balkan Adı ve Osmanlı’nın Balkanlara Geçişi
  
 Bugün Balkanlar olarak bildiğimiz coğrafyanın daha önceden beri bu isimle zikredildiği zannedilir. Halbuki iki yüz yıl evveline kadar kime bu adı bilmiyordu. Osmanlı Devleti’nin bu bölge için kullandığı kelime daha ziyade “Rum-eli” dir. Rumeli Osmanlıların Balkan yarımadasına verdikleri coğrafi addır. “Osmanlı Türkleri, Balkanlar için Rum-ili adını “Romania”dan aldılar ve Anadolu’ya karşı denizin ötesinde Bizanslılardan fethettikleri bölgeler için kullandılar.”13 Balkan adını ise, batıdan doğuya uzanan ve Bulgaristan’ı ikiye bölen dağ silsilesinden almıştır.14
    Osmanlı Türklerinin Balkanlara ana geçişi Orhan Gazi zamanında başlamıştır. Bizans İmparatoru Kantakuzen, Paleologus ailesiyle tutuştuğu taht kavgasında ayrıca Sırplara karşı koyma düşüncesiyle Orhan Gaziye yakın olmak istemiştir. Zaten bu kızı Theodara’yı sonradan Müslüman olup isim değiştiren Nilüferi Orhan’a zevce olarak vermesi de bu siyasetin bir parçasıydı15. Aydınoğlu Umur Bey’in taktiği ile Bizans tahtı için Trakya’da savaşan Kantakuzen ile ittifak yaparak 1340’larda 300 gemiyi bulan donanmasıyla İzmir’den başlayarak Balkanların her tarafına akınlar düzenlemeyi başardı. Dobruca ve Arnavutluğa kadar ilelerdi. 1344’de Batı Haçlıları İzmir Kalesini alıp onun denize çıkmasını önlediler. O zaman da Batı Anadolu’dan gelen gaziler, Balkanlara geçmek için bir başka yol olan Çanakkale Boğazına yöneldiler. O tarihte Osmanlılar Karesi’ye yerleşmişlerdi. Osmanlı ülkesi böylece bir hareket üssü konumuna geldi.16 Orhan’ın oğlu Süleyman Paşa, Kantakuzen’in müttefiki olarak defalarca Trakya’ya geçti ve sonunda Kantakuzen’in ona kışlaması için verdiği Cinbi Kalesinde yerleşip kaldı. Gelibolu’daki en önemli yer olan Bolayır’ı aldı ve Anadolu’dan hızlıca geçirdiği Türkmenleri, yapacağı akınlar için orada örgütledi.17 İki yıl sonra 1354’de 1 Martı 2 Mart’a bağlayan gece gerçekleşen şiddetli bir deprem Gelibolu Surlarının bir bölümünü yıktı. O sırada askerleriyle birlikte Biga’da bulunan Süleyman Paşa, Gelibolu’ya gelip yıkılan duvardan içeri sızarak bölgeyi ele geçirdi. Böylece deprem Osmanlı askerlerine Balkanların kapısını açmış oldu.18 Ayrıca Balkanların Doğu ucuna da yerleşmiş oldular. Bu tarihlerden sonra Doğu Balkanlar, Trakya’dan Balkan dağlarına kadar olan bölge 1360-1370 yılları içinde Osmanlı yönetimine geçmiştir. Bu fetih I.Murat tarafından ve birçok imaretleri olan Lala Şahin Paşa’nın komuta ettiği ordularla başarılabilmiştir.19
    Fatih’e kadar İslamlaşma süreci Balkan dağları güneyinde ve kuzeydoğusunda olmuştur. Bu İslamlaşmada etkili olan Anadolu’dan gelen göçmenler ve onların kurmuş olduğu köy ve kasabalar sayesinde olmuştur. Yine Fatih Sultan Mehmet’in Konstantinopol’ü 1453’de fethederek İstanbul’a dönüştürmesinden sonra Batı Balkanlarda olmuştur. Fatih Sultan Mehmet, Balkanlarda devşirme usulü uygulayarak din değiştirme yolu ile Balkan Hıristiyanlarının İslam’a geçmesini hızlandırmıştır. Çünkü Müslüman olan Balkan Hıristiyanlarını yönetici sınıfa dâhil etmiş ya da merkezi hükümete bağlı ve kendi emrinde çalışacak bir askeri sınıf oluşturmuştur. Fatih’in Balkan İslam’ına en büyük katkısı ise 1463- 1478’de Arnavutluk ve Bosna’yı fethederek buradaki halkın Müslümanlaşmasını sağlamasıdır.20
 
3. Osmanlı Devleti’nin İskân Politikası
     
Osmanlı Devleti gerçekleştirdiği fetihler ve devşirme sistemini uyguladığı kadar iskân politikalarıyla da bölgeyi Müslümanlaştırmayı sürdürdü. Osmanlı’nın iskân politikalarına kısaca değinmekte fayda görüyorum. Özellikle 14.yüzyılda Balkanlarda yoğun bir Türk iskânı kendini göstermeye başlamıştır.21  Osmanlı elde ettiği ana bölgelerin stratejik konumu yüksek yerlere güvendiği kendi halkını yerleştirmiştir. Bu yerleşme yerleri aşağı yukarı Gelibolu’dan Filibe’ye kadar uzanmaktaydı. Bu bölgeye yerleşen halkın büyük çoğunluğu Müslüman Türklerdi. Zaten yerleştikleri yerlerde fazla yerli halk yoktu. 1186-1380’lere kadar ayakta kalan II.Bulgar Devleti’nin varisleri olan üç Kral arasındaki taht kavgaları bölgeye ekonomik ve nüfus açısından büyük zararlar vermişti. Karesi(Balıkesir) bölgesinden gelen bir grup Müslüman Türk aşireti 1357’de Gelibolu’ya ve Hayrabolu’ya iskân edilmiştir.22
    
    1361’de fethedilen Edirne 1365’de devletin başkenti konumuna gelmiştir. Bunda böyle de Osmanlılar, Rumeli’yi gerçek yurtları olarak saymaya başlamışlardır.23 Osmanlı Devleti, Rumeli’de ilk fütuhata başladığı andan itibaren, ele geçirdiği şehir ve köylerde sistemli bir iskân politikası takip etmiştir. Osmanlı fetihleri devam ederken kırsal yörede yaşayan Hıristiyan halk Balkanlar’ın iç bölgelerine ve dağlık yerlere çekildiler. Böylelikle onların boşalttığı yerlere ise Anadolu’dan gelen Türkmen nüfus getirilmiştir. Bu göç hareketi ise ise daha çok Bulgaristan’a doğru olmuştur.24 Doğu Bulgaristan, Meriç ve Dobruca hızla Türkleşen bölgelerdir.25 Bunun yanında Osmanlıların Hıristiyanlarla yaptıkları gaza ve cihatta başarılı olmaları İslam dünyasının sempatisini kazanmış bu sayede de Osmanlı topraklarına büyük nüfus göçleri olmuştur.26 Osmanlı iskân politikalarını yerinde ve tutarlı bir şekilde uygularken aynı zaman da bölgeye giden dervişlerde bölgenin İslamlaşmasında çok önemli roller oynamıştır.
 
4. Dervişler
     
Dervişler tıpkı Anadolu’da olduğu gibi Balkanlarında Türkleşmesi ve İslamlaşması açısından çok büyük işler yapmışlardır. Ancak bu kısımda önce Osmanlı’nın kuruluşunda vefethettikleri bölgelerde Türkleştirme ve İslamlaştırma çalışmaları yapan dört zümreden bahsederek Balkanların İslamlaşması konusuna geçmek kanaatimce daha uygundur. Anadolu Beyliklerinden ve İslam dünyasının çeşitli yerlerinden ilim ve fikir adamları, gaziler, esnef ve sanatkarlar (ahiler), dervişler gibi her sınıftan insanlar Osmanlı topraklarına gelerek devletin kurulmasında ve gelişmesinde görev almışlardır. Bu kişiler Aşıkpaşazade Tarihinde Osmanlı’nın kuruluşunda dört zümreden bahsedilir. Bunlar Gaziyân-ı Rum, Ahiyân-ı Rum, Abladalân-ı Rum ve Bacıyân-ı Rum’dur. Yani Anadolu gazileri, ahileri, abdalları ve kadınları demektir.27
 
4.1. Gaziyân’ı Rum: Gaziyân-ı Rum adı uçlarda, Bizans ile mücadele eden dini ve askeri teşkilatı ifade eder. Bu gazilerimizin temeli Tuğrul Bey ve Sultan Alparslan’a kadar gitmektedir.28 Alpler diye de bilinen bu kişiler, Türkler Müslüman olduktan sonra “Gazi” unvanını alır. Ancak yer yer Anadolu Selçukluların da kullanıldığı gibi Alp unvanını kullanmaya devam ettikleri de görülür. Ayrıca Re’is’ül-Fityân, ayyârların başı veya sipâhsâlâr’ı gâziyân da denilmektedir.29
 
4.2.  Ahiyân-ı Rum: Fütüvveti geliştiren ve özelikle Anadolu’da yayılmasını sağlayan kişilerdir. Moğolların istilası ve bazı iç isyanlar sebebiyle Müslüman Türklerin birliği bozulmuş ve halk önemli ölçüde tedirgin olmuştu. İşte böyle sıkıntılı bir dönemde halkı birbirine bağlayıp sevdiren ve yeniden birliği tesis eden manevi liderler ortaya çıkmıştır.
Bunlar; Mevlana, Yunus Emre ve Ahi Evran gibi ileri gelen manevi şahsiyetlerdir. Ahi Evran esnafın birlik ve beraberliğini zaviye ve tekkeleri birer meslek kuruluşları haline getirerek bu görevi en iyi şekilde ifa etmiştir.30 Osman Gazi kılıcını ahi usulüne göre kuşanmıştır. Osmanlı Devleti’nin kuruluşunda da Ahilerin rol aldığı Osmanlı vakâyinamelerinde biliyoruz. Zira burada Osman Gazi’nin Şeyh Edebâli’nin kızıyla evlendiği anlatılır. Devletin kuruluşunda önemli yeri olan bu şahsiyet Ahilerin ileri gelenlerindendir. Nitekim Orhan Gazi’nin kendisinin de bir Ahi olduğu kaynaklarda zikredilir.31
 
4.3.  Abdalân’ı Rum: Bunlara Horasan erenleri de denir. Osmanlı kaynaklarında zikredilen “Abdal” ve “Baba” lakabını taşıyan ve ilk Osmanlı sultanlarıyla beraber harplere katılan tahta kılıçlı ve cezbeli dervişler bu guruba girdiği gibi aynı zamanda maneviyat erenleri gurubuna da girmiştir.32 Ayrıca fethedilen yerlerin şenlendirilmesi yine Abdal’lar sayesinde olmuştur. Abdal’lar gezgin bir gurup olduğu için, Bizans sınırına ve Osmanlı Beyliğine geçmişlerdir. Bunlar güçlü bir sufi akımı olan Kalenderiliğe mensupturlar. Abdalân-ı Rum zümresinin hakim sûfi çevresini Vafailer oluşturmuştur.33
 
4.4. Bacıyân-ı Rum: Bacıyân-ı Rum tabiri uç beyliklerindeki Türkmen obalarının cesur hanımlarını kast edebileceği gibi, hanımlara ait tekke mensupları da kastedilmiş olabilir.34 Türkmen kadınların kurduğu ve Baciyan-ı Rum olarak bilinen teşkilat da Ahilik teşkilatının bir kadın kolu mahiyetindedir.35
 
5. Dervişlerim Balkanlara Geçmesi ve İslamlaştırması
 
    Osmanlı fetihlerinin Balkanlarda hızlı yayılmasının en önemli sebepleri arasında, Türkistan’da doğan, Anadolu’da gelişen ve olgunlaşan tasavvufi düşüncenin temsilcileri olan tarikat şeyhleri ve halk ile yakın temasta bulunan dervişlerin icraatları gösterilebilir.36Osmanlı yönetimi dervişleri yeni fethedilen yada fethedilecek bölgelere yönlendirilmiştir. Bu zümreler ve dervişler; Yesevi, Haydari, Kalenderi, Hurûfi, Bektaşi ve Melami meşrep tarikat mensuplarıdır. Osmanlı yönetimi bu zümreleri ve dervişleri fethedilen veya fethedilecek topraklara kendi otoritelerinin meşruiyetini sağlamak için kuruyup kollamıştır. Ayrıca onlara yeni fethedilen topraklarda mülkler vermiş, vakıflar kurumuş veya kurulan vakıfları vergiden muaf tutarak gerçekçi bir siyaset izlemiştir.37 Öte yandan Osmanlı döneminde, Rumeli’nin tamamında; Gelibolu yarımadası, Edirne, Bulgaristan, Romanya, Sırbistan, Makedonya, Tesalya, Girit, Epir, Bosna ve Budapeşte’de önemli tekke ve zaviyelere açılmıştır. Bu tekke ve zaviyeler İslam dininin yayılmasında öncülük etmiştir.38 Şeyh ve dervişlerin Balkanlar’da kurdukları zaviyeler ve tekkeler aracılığıyla bölgenin Gayri Müslim halkını etkilemekte ve Osmanlı ordusunun bölgeyi fethetmeden önce halkı psikolojik olarak fethe hazır hale getirmekteydiler.
Şeyhler dindeki müsamahalı tutumlarıyla Hıristiyanları Müslümanlaştırdıkları gibi fetih hareketlerine de katılmaktaydılar.39
    
Düzenli ve teşkilatlı ordularla birlikte veya onlardan önce fethe çıkan dervişler kendileri için elverişli yerlere yerleşmiştir.(Sevinç,2007,112)40 Bu dervişler boş toprak bularak kendilerine yer ve yurt edinmişlerdir. Buralara tekke ve zaviyeler inşa etmişlerdir. Tenha tehlikeli geçit noktaları ve geçişleri son derece riskli olan boğazlarda inşa edilen zaviyeler güvenlik noktası oluşturmaktaydı.(Arslan, 2002,213.)41 Balkanlarda kurulan Tekke ve zaviyelerin olduğu kadar Osmanlı hâkimiyeti öncesi İslamiyet’in yayılmasını sağlamak amaçlı tasavvufi akımlarda görülmüştür. Burada Sarı Saltık’tan söz etmeden geçmememiz gerekir. 
    
Sarı Saltık Müslümanlar arasında sevilmesi kadar Hıristiyanlarca da sevilmiş birisidir. Mezarının yedi yerde olduğu söylenir. Hatta kilise avlusunda dahi mezarının bulunduğundan bahsedilmesi tasavvuf akımının Balkan milletleri arasındaki yüksek hoşgörünü anlatmaktadır.42 Sarı saltığın Hıristiyanları iki yöntemle Müslüman eder. Ya onlarla birebir savaşır ve mağlup ederek hayatını bağışlar o şekilde Müslüman eder. Yada rahip kıyafeti giyerek istediği manastıra kiliseye gider orada rahip gibi vaaz eder. İnsanları bilgisine hayran bırakır. Daha sonra ise asıl kimliğini açıklar ve hepsi genellikle Müslümanlığı kabul eder. Hatta rahipler bile onu dinler ve Müslüman olurlar.43
Anadolu’da Yeseviliğin yerini alan başında ise Hacı Bektaş-ı Veli’nin bulunduğu Haydariliğin, Hacı Bektaş kültü etrefında gelişen bir kolu Bektaşilik doğmuş ve Rumeli’nin fethiyle beraber Balkanlara geçmişlerdir.44 Bektaşiliğin içerisindeki Şamanist unsurlar da Yesevilik aracılığıyla Anadolu’dan Balkanlara taşınmış oldu. 
 
6. Osmanlı Devleti’nin Balkan Hıristiyanları Üzerindeki Diğer Politikaları
    
Osmanlı Beyliği daha Anadolu’daki yayılması sırasında hiçbir fırsatı kaçırmadığı gibi fethettiği yerlerdeki halkla kaynaşmıştır. Onların dini ve toplumsal işlerine karışmayarak vicdan hürriyetine saygı göstermiş ve ağır vergiler altında ezilen yeni tebaasından belli bir cizye almakla yetinmiş, mevcut kanunlara aykırı olarak hiçbir keyfi uygulamada bulunmamış ve bu keyfiyete de müsaade etmemiştir. Bu sonuçlar neticesinde Osmanlı Türkleri hızlıca ilerlemiş ve fethedilen yerlerdeki halk ise Türk yönetimini kendi yönetimlerine tercih etmişlerdir.45
    
    Ayrıca Osmanlılar, Anadolu’daki Hıristiyanların idare tarzlarını bozmayarak onları kendi himayesi altına aldılarsa aynısını Rumeli’de daha geniş bir şekilde uygulamıştır. Zaten Osmanlıların Balkan fethini kolaylaştıran adil davranış tavrı ve idari siyasetteki inceliğidir. Bizans’ın bozulmuş olan idare sistemi, vergilerin keyfi olması, Rum beylerinin küplerini doldurmak istediği için halkı soyması, asayişsizlik gibi durumlar Balkanların yerli halkını bıktırmıştı. Buna karşılık Türklerin disiplinli hareket etmesi ve fethettikleri yerdeki halka şefkatli olması, vergileri halkın ödeyeceği gücüne göre alması aynı şekilde Ortodoks olan Balkan halkını Katolik mezhebine girmek için ölümle tehdit edenlere karşı Türklerin Balkan halkının dinine hürmet göstermesi Osmanlı idaresini bir kurtarıcı olarak görmelerini sağlamıştır.46

   Öte yandan devlet teşkilatı ülkenin büyümesine paralel olarak genişlemiştir. Toplum ve devlet ile toprak ve insanlar arasındaki ilişkileri düzenleyen kanunlar yapılmıştır. Adaletin ve barışın hüküm sürdüğü bir dünya ülküsü için mükemmel bir düzenlemeye gidilmiştir. Buna Batılılar Pax Ottomana yani Osmanlı Barışı adını vermişlerdir.47

 
SONUÇ
 
    Osmanlı Devleti kuruluş devrinde olduğu gibi dervişler vasıtasıyla Balkanlarda da İslam’ı yaymıştır. Ayrıca yapmış olduğu iskan politikasıyla bölgeyi Türkleştirip İslamlaştırmıştır. Böylelikle Osmanlı yöneticileri hem dervişleri kullanarak hem de iskan politikaları yaparak akılcı bir siyaset izlemiştir. Fetih edeceği yerlere önceden dervişleri gönderip halkı psikolojik olarak hazırlaması ve onlara idaresini kabul ettirmesi dervişlerin vazifesinin ne kadar önemli olduğunun bir kere daha ispat edilmiş oldu. Ancak Osmanlı’nın yıllarca Türkleştirmeye ve İslamlaştırmaya çalıştığı Balkanlar ne yazık ki Osmanlı’nın gücünü yitirdiği yıllarda felakete uğradı.
    
Balkanlara inen darbeler 1768’de başlayan ve kısa barış aralıkları ile 1877’ye kadar yani yüz yıl devam eden Osmanlı-Rus savaşlarıyla başlamıştır. Batı’nın yardımı ile kazanılan 1853- 1856 Kırım savaşı istisna tutulursa geriye kalan tüm savaşlar Rusya’nın başarısı ile sonuçlanmıştır. Savaşlar sırasında binlerce cami, mescit ve okul yanında şehirler yıkılmış yüz binlerce Müslüman öldürülmüş veya zorla göç ettirilmiştir. 1912-1913 Balkan savaşları ve 1914-1922 Birinci Dünya ve Milli Kurtuluş savaşlarından sonra tahminen yedi milyon Müslüman Anadolu’ya göç etmeye mecbur kaldı. Yunanistan, Osmanlı’dan bağımsızlığını kazanınca da Müslüman halkı çeşitli yollarla yok etmiş ve sonrada Kuzeye doğru yaymıştır.48
  
 Böylelikle Balkanlarda çoğunluk olan Müslüman Türkler bu sebeplerden dolayı azınlık durumuna düşmüştür. Böylelikle bugünkü Türkiye Cumhuriyeti Devleti sınırları dışında kalan kısımda halen devam etmekte olan Batı Trakya sorunu oluşmuştur. Günümüz de halen devam etmektedir.
 
 
DİPNOTLAR

1 Kubilay Muhammet Özdemir, İstanbul Ayvansaray Üniversitesi Tarih Anabilim Dalı Tezli Yüksek Lisans Öğrencisi, İstanbul 2019. (benimtarihim1923@gmail.com)

2 Ali Ahmetoğlu, Avrupa Hun İmparatorluğuTürk Tarih Kurumu, Ankara, 2011, s.25: Aktaran; Fatma Rodoplu, “Türklerin Balkanlardaki Manevi Nüfuzu Olan Şeyh ve Dervişlerin Önemi: Demir Baba Örneği”Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi, C.2, say:2, 2013,s.117

 

3 Osman Karatay, “Avar Hakimiyeti ve Balkanların Slavlaşması”Balkanlar El Kitabı, C.1, Akçağ Yayınları, Ankara, 2013, s.91. Aktaran; Fatma Rodoplu, “Türklerin Balkanlardaki Manevi Nüfuzu Olan Şeyh ve Dervişlerin Önemi: Demir Baba Örneği”Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi, C.2, say:2, 2013,s.117-118.

4 Mualla Uydu Yücel, Balkanlarda Peçenekler, Uzlar ve Kumanlar”Balkanlar El Kitabı, C.1, Akçağ Yayınları, Ankara, 2013, s.187. Aktaran; Fatma Rodoplu, “Türklerin Balkanlardaki Manevi Nüfuzu Olan Şeyh ve Dervişlerin Önemi: Demir Baba Örneği”Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi, C.2, say:2, 2013,s.117-118

5 İnalcık, Halil, “Türkler ve Balkanlar”, Ed: Muhammet Savaş Kafkasyalı, Balkanlarda İslam Miadı Dolmayan

   Umut, Tika Yayınları, C.2, Ankara, 2016, s.15

6 İnalcık, Halil, “Türkler ve Balkanlar”, Ed: Muhammet Savaş Kafkasyalı, Balkanlarda İslam Miadı Dolmayan

 

   Umut, Tika Yayınları, C.2, Ankara, 2016, s.15

7 İnalcık, Halil, “Türkler ve Balkanlar”, Ed: Muhammet Savaş Kafkasyalı, Balkanlarda İslam Miadı Dolmayan

  Umut, Tika Yayınları, C.2, Ankara, 2016, s.15

8 Mehmet Ali Ünal, Osmanlı Müesseseleri TarihiFakülte Kitabevi, B.10, Isparta, 2013, s.18

9 Mehmet Ali Ünal, Osmanlı Müesseseleri TarihiFakülte Kitabevi, B.10, Isparta, 2013, s.19

10 Engin Zafer, “Osmanlı Devleti’nin Kuruluşunda Türk Dervişlerinin İzleri”Türkler, C.9, Ankara, 2002, s.107

 

11 Akgündüz, Ahmet ve Öztürk, Said, Bilinmeyen OsmanlıOsmanlı Araştırmaları Vakfı, İstanbul, 2000, s.34

 12 Akgündüz, Ahmet ve Öztürk, Said, Bilinmeyen OsmanlıOsmanlı Araştırmaları Vakfı, İstanbul, 2000, s.34

13 Halil İnalcık, “Rumeli”, İslam Ansiklopedisi, Cilt 35, Türkiye Diyanet Vakfı, İstanbul, 2008, s.232.

14 Kemal Haşim Karpat, “Balkanlar”, İslam Ansiklopedisi, Cilt 5, Türkiye Diyanet Vakfı, İstanbul, 1992, s.25 15 Karpat, Kemal Haşim, “Balkanlarda İslam”, Ed: Muhammet Savaş Kafkasyalı, Balkanlarda İslam Miadı Dolmayan Umut, Tika Yayınları, C.1, Ankara, 2016, s.113

16 İnalcık, Halil, “Türkler ve Balkanlar”, Ed: Muhammet Savaş Kafkasyalı, Balkanlarda İslam Miadı Dolmayan

Umut, Tika Yayınları, C.2, Ankara, 2016, s.16-17

 17 İnalcık, Halil, “Türkler ve Balkanlar”, Ed: Muhammet Savaş Kafkasyalı, Balkanlarda İslam Miadı Dolmayan

    Umut, Tika Yayınları, C.2, Ankara, 2016, s.17

18 Caner Sancaktar, “Balkanlarda Osmanlı Hakimiyeti ve Siyasal Mirası, Ege Stratejik Araştırmalar Dergisi, C.2, say:2, 2011, s.29

19 Karpat, Kemal Haşim, “Balkanlarda İslam”, Ed: Muhammet Savaş Kafkasyalı, Balkanlarda İslam Miadı

    Dolmayan Umut, Tika Yayınları, C.1, Ankara, 2016, s.113

20 Karpat, Kemal Haşim, “Balkanlarda İslam”, Ed: Muhammet Savaş Kafkasyalı, Balkanlarda İslam Miadı

    Dolmayan Umut, Tika Yayınları, C.1, Ankara, 2016, s.118-119

21 Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu Klasik ÇağYKY, İstanbul, 2009, s.17.

22 Karpat, Kemal Haşim, “Balkanlarda İslam”, Ed: Muhammet Savaş Kafkasyalı, Balkanlarda İslam Miadı

    Dolmayan Umut, Tika Yayınları, C.1, Ankara, 2016, s.114

23Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu Klasik ÇağYKY, İstanbul, 2009, s.17.

24 İnbaşı, Mehmet, “Balkanlarda Osmanlı Hakimiyeti ve İskân Siyaseti”, Türkler, C.9, Ankara, 2002, s.158. Aktaran; Fatma Rodoplu, “Türklerin Balkanlardaki Manevi Nüfuzu Olan Şeyh ve Dervişlerin Önemi: Demir Baba Örneği”Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi, C.2, say:2, 2013,s.119

25 Halil İnalcık, “Rumeli”, Türkiye Diyanet Vakfı, C.35, İstanbul, 2008, s.233

 

26 Mehmet Ali Ünal, Osmanlı Müesseseleri TarihiFakülte Kitabevi, B.10, Isparta, 2013, s.18

27 Mehmet Ali Ünal, Osmanlı Müesseseleri TarihiFakülte Kitabevi, B.10, Isparta, 2013, s.18

28 Fuat Köprülü, Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu, Ankara 1991, s. 84. Aktaran; Zafer Erginli, “Osmanlı Devleti’nin Kuruluşunda Türk Dervişlerinin İzleri”, Türkler, C.9 Ankara, 2002,s.2

29 Akgündüz, Ahmet ve Öztürk, Said, Bilinmeyen OsmanlıOsmanlı Araştırmaları Vakfı, İstanbul, 2000, s.35

30 Akgündüz, Ahmet ve Öztürk, Said, a.g.e.,s.35

31 Mehmet Ali Ünal, Osmanlı Müesseseleri TarihiFakülte Kitabevi, B.10, Isparta, 2013, s.18

 

32 Akgündüz, Ahmet ve Öztürk, Said, Bilinmeyen OsmanlıOsmanlı Araştırmaları Vakfı, İstanbul, 2000, s.35

33 Ocak, Ahmet Yaşar, “Osmanlı Devleti’nin Kuruluşunda Dervişlerin Rolü”Osmanlı Devleti Kuruluşu Efsaneler ve Gerçekler: Tartışma-Panel Bildirileri, 19 Mart 1999, Ankara, 2005, s.74-75. Aktaran; Fatma Rodoplu, “Türklerin Balkanlardaki Manevi Nüfuzu Olan Şeyh ve Dervişlerin Önemi: Demir Baba Örneği”Balkan Araştırma

    Enstitüsü Dergisi, C.2, say:2, 2013,s.122.

34 Akgündüz, Ahmet ve Öztürk, Said, Bilinmeyen OsmanlıOsmanlı Araştırmaları Vakfı, İstanbul, 2000, s.35

35 Mikail Bayram, “Bacıyân-ı Rum (Anadolu Bacıları) ve Fatma Bacı”, Türkler, C.6, Ankara, 1999, s.365

 

36 Ömer Lütfi Barkan, “Osmanlı İmparatorluğunda Kolonizatör Türk Dervişleri”Türkler, C.9 Ankara, 2002, s.135

 

37 Caner Sancaktar, “Balkanlarda Osmanlı Hakimiyeti ve Siyasal Mirası, Ege Stratejik Araştırmalar Dergisi, C.2, say:2, 2011, s.113-114.

 

38 W.F. Hasluck, Bektaşilik İncelemeleri, çev: Ragıp Hulusi Özden, Yay.Haz. Mehmet Kanar, Say yayınları, İstanbul, 2012, s.38-66. Aktaran; Albayrak, Kadir, “Balkanlar’da Üç Dinin Etkileşimi:Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslamiyet”, Ed: Muhammet Savaş Kafkasyalı, Balkanlarda İslam Miadı Dolmayan Umut, Tika Yayınları, C.1, Ankara, 2016, s.358.

 

39 İnbaşı, Mehmet, “Balkanlarda Osmanlı Hakimiyeti ve İskân Siyaseti”, Türkler, C.9, Ankara, 2002, s.158. 

 

40 Aktaran; Hasan Karaköse, “Ahiliğin Balkanlara Geçiş Yolları”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, say:82, s.97

41 Köse, a.g.m., s.97

42 İzeti, Balkanlarda Tasavvuf, s.50-51. Aktaran; Albayrak, Kadir, “Balkanlar’da Üç Dinin Etkileşimi:Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslamiyet”, Ed: Muhammet Savaş Kafkasyalı, Balkanlarda İslam Miadı Dolmayan Umut, Tika Yayınları, C.1, Ankara, 2016, s.377

 

43 A.Yaşar Ocak, Sarı Saltık Popüler İslam’ın Balkanlar’daki Destani Öncüsü, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2002, s.44. Aktaran; Albayrak, Kadir, “Balkanlar’da Üç Dinin Etkileşimi:Yahudilik, Hıristiyanlık ve

   İslamiyet”, Ed: Muhammet Savaş Kafkasyalı, Balkanlarda İslam Miadı Dolmayan Umut, Tika Yayınları, C.1,

   Ankara, 2016, s.377

 

44 Ocak, Ahmet Yaşar, Türk Sufiliğine Bakışlarİletişim Yayınları, İstanbul, 1996, s.43. Aktaran; Fatma Rodoplu, “Türklerin Balkanlardaki Manevi Nüfuzu Olan Şeyh ve Dervişlerin Önemi: Demir Baba Örneği”Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi, C.2, say:2, 2013,s.122

45 İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı TarihiTürk Tarih Kurumu, C.1, b.10, Ankara, 2011, s.182

 

46 Uzunçarşılı, a.g.e.,182-183

 

47 Mehmet Ali Ünal, Osmanlı Müesseseleri TarihiFakülte Kitabevi, B.10, Isparta, 2013, s.18

48 Karpat, Kemal Haşim, “Balkanlarda İslam”, Ed: Muhammet Savaş Kafkasyalı, Balkanlarda İslam Miadı  Dolmayan Umut, Tika Yayınları, C.1, Ankara, 2016, s.123

ETEM SEVİK, Birgül EKİM bu blog'u önerdi.

Önerilerine Ekle Beğendiğiniz blogları önerin, herkes okusun.

 
Tıklayın, siz de blog yazarı olun! Aklınızdan geçenleri paylaşın!
Facebook hesabınızla yorum yapın, daha çabuk onaylansın!
Toplam blog
: 36
Toplam yorum
: 0
Toplam mesaj
: 0
Ort. okunma sayısı
: 100
Kayıt tarihi
: 20.01.21
 
 

Giresun Üniversitesi Fen - Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümden mezun oldum. Yine aynı üniversitenin..

 
 
Yazarı paylaş
  • Tümünü göster