Mlliyet Milliyet Blog Milliyet Blog
 
Facebook Connect
Blog Kategorileri
 

01 Şubat '13

 
Kategori
Dil Eğitimi
Okunma Sayısı
1816
 

Belirtme Öbekleri - 2

Belirtme Öbekleri - 2
 

Selçuk/ İzmir, Arkeoloji Müzesi, Anadolu Uygarlığı


 -  AD DURUM EKLERİ      

Kuşlar uçup uzaklaştı.    eksiz

Kuşları , yeşillikleri göremeyeceksiniz.    -i          

Benden hikayesi.    -den

Gökyüzünde kuşlar yok artık.   -de

Makine insanın maddeye şekil vermesidir.  –e

-i   : belirtme (etkilenme)

-den : çıkma (ayrılma)

- de   : kalma (bulunma)

- e  : yönelme       

Yukarıdaki örnek tümcelerde koyu yazılan sözcüklerin yüklemle olan ilişkisinden dolayı bazı ekler  “-i, -den, -de, -e”  aldıklarını görüyoruz. Adların yüklemle olan bu ilişkisi nedeniyle   değişik biçimler almasına ad durumu ya da ad çekimi denir.

Örnek tümcelerin karşısında gösterdiğimiz ekler adın aldığı ektir. Ad durumu bu eklerle adlandırılır.

- AD DURUM EKLERİNDE KAYMA

Ad durumlarıyla ilgili özel durumlar bulunmaktadır.Bunları örnekler üzerinde görelim: 

Adlarda İyelik

Öğretmeni onu çok seviyor

-i (-ı, -u, -ü)

-im( -ım, -um, -üm )                   

-in  ( -ın, -un, ün)

-imiz (-ımız, -umuz, -ümüz)

-iniz  (- ınız, - unuz, - ünüz)

- leri  (- ları) 

öğretmen-i / -im / n-in / -imiz / -leri ekleri ad sonuna gelip kime ait olduğunu bildirir. Bu eklere iyelik (sahiplik)  eki   denir.

“Onun  öğretmeni” ad tamlamasında öğretmen-i, “-i” iyelik ekidir “ Ad tamlamasında belirten (onun) düşmüş.

“ – İ   ”    EKİ

Öğretmen-i arıyorum

Tümcede “öğretmen-i” sözcüğündeki “-i” adın belirtme durumu ekidir.                            

İyelik ve durum ekini “-i” birbirine karıştırımamak gerekir.Bunu karışrırmamak için iyelik eki alan sözcüğe “kimin” sorusu sorulduğunda “onun” yanıtı alınır. Durum eki tamlama oluşturmaz, “kimin” sorusuna yanıt vermez,“onun” sözcüğüyle tamlama oluşturmaz.           

Örnekler, 

“-i” durum eki 

Evin çatısı, Bugünün işi yarına kalmaz.

“-i” iyelik eki

(onun) Çantası  çok güzel.

(onun) Gözleri masmaviydi.                     

“-i” yapım eki                                                          

Sayı say.

“say-” eylem, “say-ı” ad

  -   DEN  ”       EKİ

Evden ayrıldı. ( Adın  “–den “ durum eki )

Bana içten davrandı. ( “ - den / -ten  ” yapım eki, sözcüğe candan, samimi anlamı katmıştır. )

Sudan nedenler uydurma. ( “ –den / - dan ” yapım eki )

Sıradan olaylar bunlar. ( “- den  / - dan ” yapım eki )

“ -   DE   ”       EKİ

Evde tek başına yaşıyor  ( “ – de ” durum eki )

Yerinde otur. ( “ – de  ” durum eki )

Yerinde konuştu. ( “ – de  ” yapım eki, sözcüğe uygun olan anlamı katmış  )                       

“ – E  ”      EKİ

Bu kitabı Oya’ya aldım. ( “ – e   / - a  ” durum eki )

Konuşmalara kulak veriniz. ( “ –e / - a  ” durum eki  )

Sınavın bitmesine az süre kaldı. ( “ – e  ” yapım eki, sür- : eylem,  sür-e : a

Birinci, ikinci tekil kişi adılı “ben, sen”  adın “-e” durum   ekini aldığında sözcük tabanındaki ünlü kalınlaşır.

ben-e : bana

sen-e : sana

Adın durum eklerini  “ – i, -e, -de, -den “ yapım ekleriyle karıştırmamalıyız.

 - AD DURUM EKLERİNİN ESKİ BİÇİMLERİ 

Belirtme Ad Durum Eki ( - i )

“.... az budunuğ öküş kıldım.”

Az ulusu çok kıldım.

Göktürk Yazıtları                

“- uğ (-iğ) ekinin bugünkü karşılığı belirtme durum eki olan “-i ” dir.                  

“Taşığ ısrumasa öpmiş kerek.”

Taşı ısırmayan öpmeli.

Sav (Atasözü)                

Yönelme Ad Durumu Eki  ( - e ) 

“.... kimke ilig kazganur

Kim ile kazanıyorum?

Göktürk Yazıtları    

Yıgaç uçunga yil tegir

Körklüg kişige söz gelir.

Ağacın ucuna yel değer

Güzel kişiye söz gelir.

Sav (Atasözü)

Yukarıdaki örneklerde:

kim-ke: kim-e

uçun-ga : ucu- (n) a

kişi- ge  : kişi-(y) e         

Adın yönelme durum eki “-e ”, Eski Türkçe (Göktürkçe,Uygurca) metinlerde “-ge / -ke” biçimindeydi.

Çıkma Ad Durum Eki ( - den ) 

Kişi alası içtin, yılkı alası taştın

Kişi in iyisi içten, atın iyisi dıştan

Sav (Atasözü)

içtin : içten (içinde)

taştın : dıştan (dışında)

Örneklerde çıkma eki ünlüsü genişlerken, ünsüz debenzeşme özelliği göstermektedir. “–den”çıkma eki Eski  Türkçede “-din / -tin” biçimindeyd

ADLARIN DİĞER SÖZCÜK TÜRLERİNE KAYMASI

Adlar tümce içinde ad türü dışına kayarak başka ad soylu sözcüklerden biri olabilir.

Okul birincisine ödül verildi.

a

Birinci sınıfta okuyor.

öna

Kırmızı güzel bir renktir.

a

Kırmızı bir kumaş aldım.

öna

Yalnız yaşıyordu o dağ köyünde.

b

Yalnız sen dinledin.

İl

TV izleyebilirsin; yalnız ders çalışırsan.

bağ

Beni ancak yalnız insanlar anlar.

öna

Yalnızların mutsuz olması kaçınılmazdır.

a

Yukarıdaki örneklerde ad; önad, belirteç, ilgeç, bağlaç  türünde kullanılmıştır.

Çağla yeşili gözleri vardı.

a

Yalnız benim için bak yeşil yeşil.

b

Ad belirteç türü görevinde kullanılmıştır.

Bilimin bir hizmeti de iyi ile kötüyü göstermesidir.

a             a                                                                 

Ziya Gökalp, İlme Doğru 

İyi insan, kötü insan bir olur mu?

öna            öna

İyi konuş, kötü davranma.

b                b

Ad; önad, belirteç görevinde kullanılmış.

YAPILARINA GÖRE ADLAR 

Sözcükler dilimizde üç biçimde bulunuyor:yalın, türemiş, bileşik. Adlar da bu ayırıma uyar.

 YALIN AD 

Yapım eki almamış addır. Kök durumunda bulunan yalın adların çoğu bir hecelidir: “üç, iş, el, ses, söz” vb.                     

Bununla birlikte çok heceli yalın adlar da bulunmaktadır. Örneğin, araba, kaburga, karınca, kelebek, kurbağa vb. 

- TÜREMİŞ AD

Ada ya da eylem köklerine, gövdelerine yapım eki alarak türetilen adlardır.

Örneğin,

Addan türyen adlar:

yurt-taş, kır-çıl, öz-(e)t, yaş-(ı)t  vb. 

Eylemden türeyen adlar:

bin- (i)t, giy-si, dur-ak, dal-gıç, süz-geç vb.

- BİLEŞİK AD 

Eylem ya da ad soylu birden çok sözcüğün yeni bir anlam ve biçimle oluşturduğu adlardır. Örneğin, anayasa (ad-ad), hanımeli ( ad-ad, belirtisiz ad tamlaması), sivrisinek (önad-           ad,önad tamlaması), gecekondu (ad-eylem), biçerdöver (eylem-eylem), Haydarpaşa (ad-unvan), hayhay (yansıma), dalgakıran

(ad-eylemsi), gelişigüzel (geliş-i güzel: iyelik ekli ad öbeği) ve

Bileşik adlar örneklerde görüldüğü gibi dokuz biçimde oluşmaktadır:

1. Ad-ad (belirtisiz ad tamlaması

2. Önad-ad (önad tamlaması

3. Ad-eylem

4. Eylem-eyl

5. Ad-unvan (unvan öbeği

6. Yansıma

7. Ad-eylemsi

8. Eylemsi-ad (iyelikli ad  öbeği)

.. AD TÜRLERİ

Ad dış evrende var olan ya da tasarlanabilen nesneleri  karşılayan sözcüklerdir. Örneğin, taş,özlem, orman, us … vb.

Adlar, kendi aralarında nesnenin oluşu, ortak ve özel nitelikleri, nicelikleri bakımından dört başlık altında toplanır.

1. Karşıladıkları Nesnelerin Oluşları Bakımından

2. Karşıladıkları Nesnelerin Ortak ve Özel Niteliklerine Göre

3. Adlarda Nicelik 

4. Topluluk Adları         

- KARŞILADIKLARI NESNELERİN OLUŞLARI BAKIMINDAN

Adlar karşıladıkları nesnelerin özelliklerine göre:

Somut Ad

Dış evrende var olan, duyularla kavranan nesneleri karşılayan adlardır. Örneğin, çiçek, kuş, masa, yel, hava vb.

Soyut Ad

Dış evrende yer tutmayıp tasarlanabilen varlıkları karşılayan adlardır. Örneğin, güzel, özlem, düş, düşünce, umut, iyi, kötü vb.

- KARŞILADIKLARI NESNELERİN ORTAK VE ÖZEL NİTELİKLERİNE GÖRE

Nesnelerin ortak ve ayırıcı özellikleri vardır. Bu özelliklerden dolayı adlar ikiye ayrılır.                                     

Cins AD

Özel Ad

Cins Ad

Bir türün, birçok nesnenin ortak adıdır. Örneğin, Bu kentin sokakları, evleri, insanları sevimlidir. Balık denizde yaşar. Koyu yazılan adlar tanıma uygundur. Yani bir türün ya da nesnenin ortak adıdır. “Balık, inanlar” tür; “kent, sokaklar, evler, deniz” nesnenin ortak adıdır.

Cins adla karşıladığı nesne arasında gerçek bir bağlantı  vardır.

Cins adlar, gerçek ve değişmece anlam taşır.

Cins adların anlam kapsamı geniştir, yerine göre tekil, grup adı olur. Örneğin, “çocuk” bir çocuğu anlattığı gibi, bir cinsi de  anlatır. “Ay, güneş, dünya” sözcükleri genel olarak tür adı gibi kullanılır.                                                                              

Özel Ad 

Karşıladığı nesneye özel ad olarak verilen addır. Örneğin, Umut, Sevgi, Karadeniz, Türkiye Cumhuriyeti vb.                                         

Özel adlar karşıladığı nesneyi diğerlerinden ayırır.

Özel ad karşıladığı nesneyle çağrışım kurdurmaz. Yani  addan dolayı o nesneyi kafamızda canlandıramayız.Nesne somut  olarak zihnimizdedir.

Özel adların sözlük anlamları yoktur.           

Özel ad genelde somut nesneleri karşıla.r

Özel adın öneminin belirmesi için büyük harfle başlar.        

Özel ada gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır. Örneğin, İzmir’e, Ata’m vb.

Özel adların türevleri de büyük harfle başlar, ekler kesme işaretiyle ayrılmaz. Örneğin, Atürkçü, Bayburtlu, Türkçeci vb

- ADLARDA NİCELİK 

Ad eksiz olarak tek bir nesneyi karşılar. Ancak “-ler” eki    alan adlar birden çok nesneyi karşılar. Örneğin, çizgiler, kitaplar vb.               

Örneklerde “-ler” ekinin büyük ünlü uyumuna göre sözcüğe ulandığını görmekteyiz. Bu ekten önce hiçbir işletme ve  çekim eki getirilemez. Ancak, “anne-m-ler, hala-m-lar “ gibi          kullanımlar özel durumlardır.

elma –lar   - (ı)m      defter -lerim     el -ler -in 

 çoğe     ie                   çoğe   ie           çoğe   bten

ad işletme ekleri

“-ler ” eki kimi kez nicelik bildirir.

Örneğin

Senin için al kanlara boyandım

Yağmur ateşler içinde yatıyor.

Hasankeyf sular altında kaldı

Yukarıdaki örneklerde “kanlar (kanın çok oluşu), ateşler (ateşin yüksek oluşu), sular (suyun her yanı kapladığı, çokluk)

“-ler” eki, koyu yazılan sözcüklere abartma anlamı katarak sözcükleri anlamca çoğaltmıştır. Sözcüklerde “-ler” eki bu amaçla   kullanılmıştır.

“-ler” eki saygı bildirmek amacıyla da kullanılır.        

Örneğin,         

Müdür Bey geldiler mi? / Vali Beyler bizi onurlandırdı. 

“-ler” eki yapımeki olarak da kullanılır. 

Örneğin,

Mehmetler  (Mehmet’in ailesi) bize gelecek.

Türkler, Avrupalılar (soy, topluluk)

“Mehmetler, Türkler, Avrupalılar “sözcüğünde “-ler” eki özel durum dışında sözcüğe çoğul anlamı da katmaktadır. Böyle  sözcüklere çoğul sözcük denir

Mehmet’ler (Aynı adı taşıyanlar) ayağa kalksın

“-ler” çoğul eki görevinde kullanılmış.

Geceleri kitap okumayı severim.

“geceleri” sözcüğündeki “-ler” eki “her” belgisiz  önadının görevini üstlenmiş.Tümceyi şöyle de yazabiliriz:

Her gece kitap okurum.

“-ler” eki “aşağı yukarı, yaklaşık”anlamı da katar.

Örneğin,

O zaman on beş yaşlarındaydım. 

“-ler” benzetme amaçlı “gibi kişiler” anlamı katar

Örneğin,

Mustafa Kemal’ler tükenmez. 

“-ler” eki almayan sözcükler tekil sözcüklerdir.

Örneğin,

İstanbul Üniversitesi,

Çağdaş Türk Dili

Varlık,                                                  

sevgi,

duygu 

Ad tamlamalarında belirten, belirtilen öğelerin biri ya da her ikisi çoğul eki alabilir.

Örneğin,

çocuğun oyuncakları

çocuklların oyuncakları,

sanatçıların doğum ve ölüm yıldönümleri

Belirtisiz ad tamlamasında genellikle belirtilen çoğullanır. Çoğul eki belirten ekinden önce gelir.

Örneğin,

öğretim yöntem-ler-i

şiir eleştiri-ler-i

öğrenci ödevleri

Belirtili ad tamalamasında çoğul “-ler” belirten, belirtilen eklerinden önce gelir.

Örneğin,

Çocukların, gençlerin geleceği ülkemizin, ulusumuzun geleceğidir.

- TOPLULUK ADLARI

Adlarda nicelik konusunu işlerken “ler” eki almayan adların tekil olduğunu belirtmiştik. Ancak tekil iken çoğul anlamı veren adlar bulunmaktadır. Bu adlara topluluk adı denir. Örneğin, ordu, öbek, kurul, düzine, takım, halk, meclis, dizi, kongre, ikiz,dördüz, aile, sınıf, demet vb.

Kimi adlar ölçü birimi niteliği taşır, bunlar da topluluk adı olarak değerlendirilir. Örneğin, avuç (bir avuç fındık), sandık (bir sandık limon), kasa (bir kasa üzüm), çuval (üç çuval buğday),        demet ( bir demet çiçek), küfe (üç küfe zeytin), sepet (bir sepet elma) vb.

Ayrıca “-z” ekiyle çoğullanan “ikiz, üçüz” vb. adlar da topluluk adı olarak gösterilir.

Kimi topluluk adları ad aktarması (düz değişmece) yoluyla da oluşur. Örneğin, Sınıf ayağa kalk. Kent uyuyor. Vb.

Topluluk adları çoğullanabilir. Örneğin, ordular, kongreler, takımlar vb

ADLARDA KÜÇÜLTME

Adın karşıladığı nesnenin anlamını küçültüp azaltmak ya da küçük göstermek için “-cik, -ceğiz, -cek” eklerinden biri getirilerek küçültme adı yapılır.

Küçültme ekleri sevgi, acıma, aşağılama, küçümseme, azlık anlamları katar.           

Örnekler,

Farecik! Nazlıcık, garipçik!

Canı yanıyordu günlerden beri.

Kibardı, incecikti kuyruğu

Boş koydu delikleri 

Cahit Külebi                                        

farecik, nazlıcık, incecik : sevgi

garipcik   : acıma

Kadın var kadıncık var.

kadıncık : aşağılama, küçümseme 

Tepe, tepecik aşıldı köye ulaşmak için.

tepecik : küçültme

Sağlıcakla kalınız.

sağlıcakla: sevgi

çocukcağız : acıma, sevgi

yavrucak :  sevgi, acıma

“-cik, -cek ” ekiyle türemiş kimi sözcükler küçültme anlamından sıyrılarak somut varlıklara ad olurlar. Örneğin, gelincik (hayvan  adı), bademcik (boğazdaki beze), elmacık (yanakla göz arası), Bulancak, Gölcük (yer adı), kıvırcık (yiyecek adı)

 

 

 

Önerilerine Ekle Beğendiğiniz blogları önerin, herkes okusun.

 
Tıklayın, siz de blog yazarı olun! Aklınızdan geçenleri paylaşın!
Facebook hesabınızla yorum yapın, daha çabuk onaylansın!
Toplam blog
: 1051
Toplam yorum
: 308
Toplam mesaj
: 19
Ort. okunma sayısı
: 682
Kayıt tarihi
: 24.03.12
 
 

Türkay KORKMAZ, umuda yolculuğu ertelemez. Mermeri delenin damlanın sürekliliği olduğunu bilir. Y..

 
 
Yazarı paylaş
  • Tümünü göster