Mlliyet Milliyet Blog Milliyet Blog
 
Facebook Connect
Blog Kategorileri
 

20 Aralık '14

 
Kategori
Sağlıklı Yaşam
Okunma Sayısı
1005
 

Biyomedikal bitkiler XIX; Salep orkidesi (Orchids Anatolica)

Biyomedikal bitkiler XIX; Salep orkidesi (Orchids Anatolica)
 

Fotoğrafın yayın hakları KOZMER' e aittir.


Çok Ölçü Zarafet+ Çok Ölçü Güzellik+ Çok Ölçü İlaç+ Bir Bardak Tarçınlı Salep= Anadolu Orkidesi (Orchids Anatolica)

Salep (Orchidaceae, orkideler) ailesinin birçok türüne Anadolu'da verilen genel ad olup,  aynı zamanda toprak altı yumrularından elde edilen bir toz ve bundan üretilen içeceğin adı olarak  da kullanılmaktadır.

Orchidaceae familyasının dünyada 19 500 türü bulunduğu tahmin edilmektedir.

Orkidelerin 20-30 cins ve 170’in üzerinde türle temsil edildiği Anadolu, orkideler bakımından Orta Doğu ve Avrupa’nın en zengin ülkesidir.

Birçok insanın aklına orkide denince çiçekçilikte çok değerli olan, gösterişli çiçeklere sahip bitkiler gelmektedir. Gerçekte ise Anadolu’da yayılım gösteren, çok zarif bir görünüme sahip doğal orkideler insanımızın aklına gelen türlerden çok farklıdır.

Ülkemizde orkideler doğadan toplanan yumrularından salep yapıldığı için, salep bitkisi olarak tanınmaktadır. 

Halkımız bu bitkilere Salep, Salep otu, Tavşan topuğu, Ayıkulağı, Arı çiçeği gibi yöresel isimler vermiştir.

Yoğun olarak bulunduğu bölgeler Muğla, Kastamonu, Maraş, Yozgat- Akdağ olarak belirtilmektedir. Anadolu orkideleri özellikle orman altı ve içindeki açıklıklar da doğal olarak bulunmaktadır.

Orkideler çok küçük ve besi dokusu içermeyen tohumlara sahiptir. Tohumların çimlenebilmesi için toprakta bulunan mikro mantarlar ile işbirliği yapmak zorundadırlar ve bu yüzden daha çok bol yağış alan ılıman iklimli doğal orman tabanlarında yetişirler.  Tohum çimlendikten sonra yumru ve yaprak oluşumu ise bazen 2-4 yıl sürer.

Sahlepgiller genel olarak tel köklü otsu bitkilerdir ve çok farklı görünüme sahip çiçekler açarlar.

Anadolu orkidesi olarak bilinen tür ise; salep yapmakta kullanılan orkide olup sadece ülkemizde yayılım göstermektedir. Bu yüzden Anadolu Orkidesi olarak adlandırılmaktadır.

Çiçekleri salkım veya başak şeklinde mor-pembe renktedir.

Bitkinin kökünde 2 tane yumru vardır. Bu yumrular diğer bileşenlerin yanı sıra nişasta benzeri polisakkarit,  glucomannan ismi verilen bileşikler içerir.

Salep ya da dondurma yapmak için topraktan sökülen bitkilerin iki yumrusu da alındığı için, sonraki yıla yeni bir bitki oluşturma şansı ortadan kalkmaktadır.

Orkide tohumlarının gelişimi uzun yıllar aldığı için, ülkemizde orkide türlerinin sayısı aşırı toplama baskısı ile oldukça azalmıştır. 

Anadolu Orkidesinin Gıda Amaçlı Kullanımı ve Faydaları

Osmanlı İmparatorluğundan bu yana bilinen bitkinin birtakım faydalarının varlığı da ifade edilmiştir.

En yaygın kullanımı, salep ve dondurma yapımında kullanılıyor olmasıdır. Maraş dondurması olarak bilinen dondurma içeriğinde kullanılan salepten dolayı farklı bir kıvam, aroma ve dayanıklılığa sahiptir.

Anadolu Orkidesinin Salep ve Dondurma Yapmak Amaçlı Hazırlanması

Anadolu Orkidesinin kökündeki yumrular mevsiminde toplanır. Bir süre kurutulduktan sonra toz haline getirilir. Daha sonra isteğe göre tarçınla harmanlanır. Sütle birlikte kazanlarda uzun süre kaynatılır ve salep içeceği hazır hale gelir. Bu toz dondurma yapımında da kullanılır.

Bitkinin kullanılan yeri köklerindeki yumrularıdır. Yurdumuzda birçok çeşidi vardır. Salep yumruları müsilaj, glikoz ve uçucu bir yağ taşır. İçerdiği en önemli madde glikomannandır.

Su ve sütle birlikte kullanıldığında şiştiği için yaygın bir şekilde dondurma hammaddesi olarak kullanılır.

Orkidelerimizin Yok Olma Tehlikesi İle Karşı Karşıya Olması

Bilinçsiz ve aşırı toplama, yetişme ortamının bozulması, tarım ve kent alanlarının genişlemesi ve madencilik ülkemizdeki salep türlerinin varlığını tehdit etmektedir.

Anadolu’da 25 taksonun çeşitli derecelerde tehlike altında olduğu belirtilmektedir.

Bazı çalışmalar, türlerin daha önce yayılışı bulunan noktalarda artık bulunmadığını ortaya koymaktadır.

Orkidelerimizin Koruması

Orkidelerimizin korunmasını kapsayan “Nesli Tehlikede Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme-(CITES)”  Türkiye’de 27 Eylül 1994 tarih ve 441 sayılı Kanun ile onaylanmış ve 20 Haziran 1996 tarih ve 22672 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır.

Tarım Bakanlığı bu sözleşmeye taraf olduktan sonra salep yumrularının ihracatını yasaklamış, ancak salebin ticari amaçla toplanması azalmamıştır.

Bunun yanı sıra; salebin (işlenmemiş ham veya işlenmiş ancak öğütülmemiş) ihracatı yasaklanmış olmasına rağmen, işlenerek satılması konusunda herhangi bir hukuki düzenleme bulunmamaktadır. Uzun yıllar salep toplayıcılar hukuki boşluklardan ve konunun takipçisi olacak kurumun belirsizliğinden yararlanmıştır. Toplayıcılardan salebi alıp işleyerek tüccara ulaştıran aracıların sayısı son yıllarda Maliye denetimleri sonucunda azalmıştır.

Orkidelerimizin korunması için farklı yollar izlenebilir;

1. Doğal yaşam alanında (in situ)koruma

2. Doğal yaşam alanı dışında (ex situ) koruma

3.Saleplerin kültür ortamlarında çoğaltılması (doku kültürü yoluyla çoğaltılması)

Ülkemizdeki orkide türlerinin devamlılığını sağlamak için bu çalışmalar ve halkımızın bilinçlendirilmesine yönelik programlar çok büyük önem arz etmektedir.

İlk kez 2005 yılında yaptığım bir Tübitak Projesi çerçevesinde çalıştığım iki farklı orkide türünden biri olan Anatolica ve diğer orkideler bugün korunmaya muhtaç çok önemli ekolojik zenginliklerimizdir.

Halkımızın bu konuda duyarlı olması şarttır.

Araştırma amaçlı yaptığımız hemen her orman içi inceleme gezimizde farklı türlerine rastladığım Orkideler gerçekten son derece farklı ve büyüleyici çiçeklerdir.

Belki bu yüzden, hem güzel hem zarif hem de faydalı olmak deyince nedense aklıma hep orkide gelir.

Faydalı olduğunu umarak son veriyorum yazıma.

 

Saygılarımla.

 

Prof. Dr. Nazan Apaydın Demir

Muğla

 

Önerilerine Ekle Beğendiğiniz blogları önerin, herkes okusun.

 
Tıklayın, siz de blog yazarı olun! Aklınızdan geçenleri paylaşın!
Facebook hesabınızla yorum yapın, daha çabuk onaylansın!
 
Toplam blog
: 128
Toplam yorum
: 56
Toplam mesaj
: 2
Ort. okunma sayısı
: 1186
Kayıt tarihi
: 08.04.14
 
 

Muğla Üniversitesinde Prof. Dr. olarak çalışmaktayım. Kozmetik Ürünler Uygulama ve Araştırma Merk..

 
 
Yazarı paylaş
  • Tümünü göster