Mlliyet Milliyet Blog Milliyet Blog
 
Facebook Connect
Blog Kategorileri
 

31 Mayıs '07

 
Kategori
Tarih
Okunma Sayısı
2310
 

Gelveri (Güzelyurt) Tarihine bir bakış 1

Gelveri (Güzelyurt) Tarihine bir bakış 1
 

Gelveri (Güzelyurt) - Aksaray


 

     Gelveri, Nevşehir'in cenubi şarki cihetinde ve şehri mezkurden Dobada tariki ile 11 ve Nenezi (Nazianzos) tariki ile 8.5 saatlik mesafede ve denizden 1300 metro irtifaında, daşlıklar arasında yüksek bir mevkide inşaa edilmiş bir karyedir.

    Gelveri Byzantin İmparatorları zamanında inşaa edilmiş bir karye olup, Geregorios Theologos Nazianzinos'in asarlarının kısmı azamında Garvali tesmiye ediliyor ise de Synaksorionda ekseri  "Ta Kellivara" ismini haiz defalarca tekerrür ediyor. Fikrimce "Ta Kellivara"  isminin daha doğru olduğunu "Neologos Gazetesi" sahibi imtiyazı muhterem Stavros Botyras efendi tarafından neşr edilmiş “Leksikon tis İstorias kai Geografias" nam eserin 7. tomoşinin 286. sahifesinde Manuel o A i Sarantinos Patriarhis Kon boleas kelimesinde derc edilen fıkralarda tasdik ve tebeyyün eder.

    Kellivara kelimesinin latin kelimesi olduğu fikrine sahip olmak cesaretinde bulunacağımdan, şayet hilaf-ı hakikat hareket edecek olur isem, karini kıramın afvını talep ederim. Zira latince de Caelebs , gen.Caelibis, bekar, meyvesiz, kısır demektir ki bu kelime Gelveri'ye tamamı ile tatbik tatbik olunabilir bir kelimedir. Birinci derecede zemanı kadimde Gelveri an asıl aile teşkil eden zevat tarafından iskan edilmeyip, bekar monahoslar yurdu olduğuna yüzlerce Kelliler ve Perakklisiyonlar delalet edebildiği gibi ikinci derecede arazi-i karyenin daşlık ve kayalık mahallerden ibaret olması, tabii hal kısır, gayrı mahsuldar tesmiye edilmesine medar olmuştur.

     Gelveri Konya Vilayetine merbut Niğde Sancağı dahilinde Aksaray kazasına ve Ekklisiastikos İkonio-Eparhiasına tabidir. Karyede mevcud 850 hanede beher hane başına 5 şer nifus tarh edilmek üzre 4150 nüfus iskan etmekte olup, bunlardan takriben 600-700 İslamdırlar.

     Gelveri'nin haneleri ve diğer ebniyeleri oldukça şirin ve yüksek olup, karyeye latif bir manzara teşkil ederler.

     Gelverililerin bir kısmı dahili karyede zahire tüccarlığı, bakkallık, manifaturacılık, marangozluk, kunduracılık, demircilik ve çiftçilik ile kısmı cüzisi Adana ve Mersin’de yağhanedecilik ve bakkallıkla , kısmı azamıda Dersaadet’de sarraflık, zahirecilik, peynircilik ve bakkallıkla iştigal etmekte olup, Odessa’da dahi tüccarlıkta parlak mevkiler ihraz etmiş eşhas bulunmaktadır.

     Gelveri'nin havası gayet latif olduğundan karyeden 6 saatlik mesafede bulunan Aksaray ahali-i Hristiyanesi kısmı azamı berayı tebdil-i hava yazın oraya hizmet ederler.Akar çeşme suları sıhata nafi olduğu gibi karyenin etrafında bulunan mahdut el adet tarla, bağ ve bahçeleri oldukça münbittirler.

     Ahali-i karyenin istimal eylediği lisan, türkçedir. Hemcivar koinotislerin telafuzuna nisbeten Gelverililerin istimal etdiği kelimeler meyanında fazlaca olarak atik yunani kelimelerine de tesadüf edilirki hatırımda olanların hakkında zirde bahs edilecektir.

     1860 senesinde Allilodidaktion taht-ı unvanında tesis edilmiş mekteplerimiz elan Pliris Astiki Sholi denilebilecek mevkii ihras edememişler ise de işbu noksanın tashihi zımnında vatandaşan tarafından büyük fedakarlıklar diriğ edilmemektedir. Nipioparthenagogeion kısmı talebeleri Arrenagogeiona nisbeten fazlaca terakki göstermektedirler. Mekteplerimizin senevi varidatı safyesi 600 liraya baliğ oluyor. Eşrafanı karyeden ve Megas Ergetisimiz ihtiramlı H.Prodromos Lukidis Efendi tarafından 300 lirayı mütecaviz sarfiyat mukabilinde mükemmel bir Parthenagogeion inşaa etdirilmiştir.

     Merkez-i idareleri Derisaadet’de bulunmak üzere 1884 senesinde tesis edilmiş Maarifperver  "Nazianzos" ve 1908’de teşekkül etmiş insaniyetperver "Agios Panteleimon“ uhuvetleri büyük faaliyetler ibraz etmektedirler.

     Gregorios Theologos’in teşkili ve taht-ı nezaretinde Byzantin İmparatoru Theodorios Megas’ın ihsanı hükümdarı sayesinde 385 senesinde inşaa edilmiş ve Agios Gregorios’un vuku-u vefatına değin Ekklisia tou Timiou Stavrou tesmiye edilerek müteakiben Panseptos Naos Grigoriou tou Theologou tabir edilegelmekte olan şerif ekklisiyamız dört direk üzerine inşaa edilmiş ve 12 pencereli mükemmel kubbeye haiz cesim ve gayet şirin bir ibadethanedir.

     Ekklisiyanın ikonostasioni tezyin etmekte olan ve İmparator İoannis tarafından ihdas edilmiş oldukları rivayet edilen 4 adet cesim ve kıymetdar ikonismaların cidden asar-ı nefise-i atikadan olduğunu 1900 senesinde Gelveriyi ziyaret eden Alsas-Lorrainli Arhaiologos(Arkeolog) ve Theologos(Teolog) Dr. Von Manger , Dr. Von Auguste ve Dr. Von Charles tasdik ederek altındal mamul muhafaza deruninde mevzu Timion Ksilon ve diğer tezyinat ve asar-ı atika-ı şerifenin fotografiyalarını almışlardır.


     Ekklisiyanın sol cihetinde ve  "Agion Oros Monastırlarından" ihda edilmiş kıymetdar muhafaza deruninde hıfz edilmekte olan şerif leipsanalar Gregorios Theologos keza Gregorios tesmiye edilen Theologos’un pederi ve diğeride Theologos’un validesi yahut hemşiresinin leipsanaları olduğuna ahali tarafından itikad ediliyor ise de ekseri tarihlerde tesadüf edildiğine nazaran Gregorios Theologos’un leipsanoni Pomada olması daha muhtemeldir.Gregorios Theologos Ekklisiyasında yada bir kısmı kayalar arasında hafr edilmiş, kısmı diğeride daş ile yapılmış Panagia ekklisiyasında yalınız Cuma günleri icra-i ayin edilir.

     Agioi Anargiroi tesmiye edilen ve Panagia Ekklisiyasına nisbeten şirince olup, eski parekklisiyon harabeleri arasında kayalar içinde hafr edilmiş , dul kadınların altın akçeleri ve merhum Arhimandritis Ioannis Panteleimonidis efendinin gayreti ve sarfiyatı sayesinde vücuda getirilmiş ekklisiyada dahi umumiyetle yaz mevsiminde Çeharşembe günleri icra-i ayin edilir.

     Gelverinin 15 dakikalık mesafesinde Sel-İndiz tabir olunan mahalin etrafı bahçeler ve tarlalarla çevrilmiş gayet yüksek ve kayalık mevkiinde eski Byzantin zemanından kalma parekklisiyonlar harabeler üzerinde merhum Arhimandritis Ioannis Panteleimonidis efendinin gayreti ve sarfiyatı ile ahali-i karyenin maddi ve manevi muaveneti sayesinde inşaa ettirilmiş Moni tis Analipsieos tesmiye edilir ve avlusunda gayet havadar ve geniş odaları ve mükemmel su sarnıcını şamil bir Monastır vardır. Mezkur Monastırın ikonismaları polielaion ve kandilleri ve diğer tezyinatı şerifesi eşrefan-ı beldeden ve elyevm Odessa'da mutevattün fabrikatör ihtiramlı Georgaki Efendi Çolakoglu tarafından ihda edilmiştir.

     Monastır bekçisi kendi kendini İeramonahos tesmiye etmiş. Pater Kosmos isminde sadedil bir kunduracıdır.

     Dahil-i karyede ve etrafında monastır tabir olunan mahalde 200’ü mütecaviz desem mübalağa etmem.Martiresler, Osioslar ve diğer azizler namlarına vakf edilmiş parekklisiyonlar vardır ki bunların ekserisi kayalar arasında hafr arasında edilmiş ve çoklarının etrafında daşdan kesme mezarlara tesadüf edilir.

    Gelveri'nin dahilinde ve etrafında ahali tarafından "in" tesmiye edilir ve hatırlaya bildiğim 5-6 adet cesim mağaralar vardır ki bunlardan bir kaçı kayalar arasında tünel şeklinde hafr edilmiş daracık ve karanlık yollar vasıtası ile yekdiğerleri ile 1 saatlik mesafede irtibat ederler.

     Ezmine-i kadimede acemlerin ve diğer barbarların ikonomahosların ve yeniçerilerin baskın verdikleri katl-ı am etdikleri esnalarda cani düşmanın gayret ve canavarlıklarından kurtulmak için ecdadımız bu mağaralarda gizlenerek dinlerini, canlarını, mallarını ve ırzlarını muhafız ederler imiş. Bu mağaraları yeni usül ve fen dairesinde elyevm hafr etmek teşebbüsünde bulunacak olsa mamul edemem ki 3-4 sene zarfında maksada nail olsun.

     Mağaraların medheli (girilecek mahali - f.d.) takriben 80-85 santimetro yükseklik ve 60-70 santim genişliğinde olup, içeriye ilerledikçe medhele nisbeten yollar bir derece genişlemekte olduğu görülür. Her mağaranın ilk medhelinin yan tarafından hususi olarak kazdırılmış bir mahalde büyük un değirmenleri taşları şeklinde tırhas taşı tabir olunur cesim ve müdevver daşlara tesadüf olunur ki bu taşların medhel kapılarının kapatılmasına istimal olunduğu şüphesizdir.

     Mağaraların tünel kapısından 70-80 metro kadar sürüne sürüne ilerledikçe kuyu şeklinde hafr edilmiş ve diki aşağı ener(iner) 1.5-2 metro derinliğinde mahale basamaklarla enilerek, o derinliğin hizasında bulunan engin tünel vasıtası bir kaç adım süründükten sonra geniş geniş odalara gidilir. Bu odalar etrafında tandırlar, fırınlar, şırahaneler, parekklisiyonlar ve elyevm hocere tabir olunur ve yarasa pisliklerinden dolmuş zahire anbarlarına tesadüf edilir.

     Bir iki mağarada su kuyularıda mevcud olduğu hatta suyunda gayet ağır kokulu ve yeşilimsi bir renkte olduğu çokları tarafından müşaede edilmiştir. Mağaraların bir medhelinden girip diğer medhelinden çıkabilmek pekde mümkün değildir.Zira asfiksia korkusu ehemmiyetsiz bir mesele değildir.

     Bu mağaraların hava alacak yahut ayndınlık (aydınlık - f.d.) verecek ve pencere gibi mahalleri görünmüyor ise de o kadar asırlardan beri tozdan topraktan daş kaya yıkıntılarından kapatılmış olduğu şüphesizdir. ”Agios Minas” ve ”Pou i Nimfi” mağaraları en müthiş inlerdendir.

     Kadınların kıspeti: On beş yirmi sene evvelinedek , kadınlarımız tarafından telebüs edilen çuhadan mamul ve ipek ve sırma ile işlenmiş cibe ve dolamalarla şetariden mamul entariler vaktin iktizasına göre iptal edilmekte olup, Nevşehir modası ve modelleri üzerine dikilen fistanlar gittikçe teamum etmektedirler.

     Genç kadınların tezevvüç ettikleri tarihten intibaren (itibaren - f.d.) 2-3 sene müddetle başlarına bağladıkları yaşmanın (yazmanın - f.d.) üzerine örtündükleri al pullu ve sırma saçaklar tabir olunup da diz kapaklarına kadar inen yüz örtülerini taşımak adeti elan devam etmektedir.

     Gerek genç kadınlara gerek kızlara gönüslerinde (göğüslerinde - f.d.) ve saçlarında kater kater altın takınmak adeti-i batılını Dimogegerontianın mukarreratı suret-i katiyede men etmiş olup, yalınız muteehile genç kadınlara yaşmak altında kaime tabir olunan 6-7 lira kıymetinde bir sıra ufak altın taşımağa müsaade edilmiştir.

     Esna-ı tekellümde istimal edilen atik Yunan İoniki Dialektasından meehuz ve diğer Rumi kelimeler.

     İstar (ion) ipokor.tou istos = Hali dokudukları destgah(tezgah) ve diğerleri.

     Pastos = pastas ( nimfiki) yani gelin ve güveyinin durduğu mahalde (düğün günü) asılı kilim.

     Sekoi = sikoi. Evin avlusunun bir köşesinde inşaa edilmiş ve ekseri bir tarafı açık tandır kurulu olan mahal.

     Tırmon = terma .Tarla ve bahçelerin etrafında bulunan hudud mahali.

     Sinad = Sinadein. Gregor Theolog Ekklisiyası yevm-i mahsusasının ismi ( Ezmine-i kadimeden beri tanıyırız777 olduğu hasebi ile ahali tarafından yem-i mezkurde Troparionlar ve Asmalar terennüm edilmesi adetinden .

     Thıçca = Theia (Thejja) büyük hemşirelerle, akraba ve since kendilerinden büyük olan kadınlar bu kelime ile tesmiye edilirler.

     Staivati = Stoaigovatı 55 = ahirin itdisalında ve ekseri iki tarafı açık olup, yaz mevsiminde keçi ve koyunların hıfz edildiği mahal.

     Talgi = ta algi (talgi) Sancı, ağrı meonesinde888 ekseri kadınlar tarafından beddua tarzında istimal olunur.

     Polini = ipolinion. Şırahanenin alt tarafında daşdan kazılmış küp şeklinde olup, şıranın akıp toplandığı mahal.

     Deei-Kalei = lege lalei = söyle konuş ( yalnız horon teperken çağırılan türkülerin beyit hitamında istimal olunur)

     Ogge = Ouggia, 100 dirhem

     Folia = Folea, yumurtlayan tavuğun oturduğu mahal ve oraya vaz edilen yuva yumurtası


     Ekklisiya ve Leiturgiyaya (liturji - f.d.) ait mezhebi kelimelerin kuffesi rumi olup, 80-90 yaşında olan ve kat’en Stambul (İstanbul) ve yahut lisan-ı maderisi rumca olan mahallerin ahalisi ile kesb-i münasebet etmemiş ehtiyar (ihtiyar) erkek ve kadınlar tarafından da istimal edildikleri gibi ana baba ve dede ve ebelerinden bu kelimeleri rumca olarak eşitmiş (işitmiş) ve hatırlarında muhafaza edebilmiş olduklarını ibraz ediyorlar.

 

     AHİLLEİS S. ANDREADİS

 

 

     Fehmi DİNÇER

     Ankara 2004



Fotoğraf:
www.guzelyurt.gov.tr

Önerilerine Ekle Beğendiğiniz blogları önerin, herkes okusun.

 
Tıklayın, siz de blog yazarı olun! Aklınızdan geçenleri paylaşın!
Facebook hesabınızla yorum yapın, daha çabuk onaylansın!
Toplam blog
: 109
Toplam yorum
: 40
Toplam mesaj
: 6
Ort. okunma sayısı
: 5356
Kayıt tarihi
: 23.03.07
 
 

1959 yılında Fertek - Niğde'de doğdum. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültes..

 
 
Yazarı paylaş
  • Tümünü göster