Mlliyet Milliyet Blog Milliyet Blog
 
Facebook Connect
Blog Kategorileri
 

11 Ocak '08

 
Kategori
Mimarlık
Okunma Sayısı
7665
 

Tarihi Kırkçeşme suyu tesisleri

Tarihi Kırkçeşme suyu tesisleri
 

Bahçeköy'deki tarihi su kemeri


İstanbul'da yapılmış tarihi su tesislerinin en büyük olanı Kırkçeşme suyu tesisleridir. Bu tesis aynı zamanda kendi devrinin tüm dünyadaki en büyük ve en kompleks su tesisidir. Birbirinden uzak çok sayıda üniteden oluştuğu ve isale hatları yer altında olduğundan dolayı görünmediği için gölgede kalmakla beraber Mimar Sinan' ın aslında en büyük eserlerinden birisidir. Su toplama sistemleri, çökeltme havuzları, altı tanesi çok büyük olan 33 adet su kemeri, maksemleri , su terazileri, 46 km. uzunluğundaki galeri ve künk borulardan oluşan ana isale hattı, kilometrelerce uzunluğundaki şehir şebeke sistemi, çok sayıda çeşmesi ve isale hattı boyunca suyun şehre kadar getirilebilmesi için başarı ile uygulanan 1/1000 seviyesindeki hassas eğimi ile devrinin en büyük ve en mükemmel su tesisidir.

1554 -1560 yılları arasında yedi yıl gibi kısa bir sürede ve yüzlerce şantiyede aynı anda inşa edilmiştir. Aynı dönemde Süleymaniye Camii ve İmareti inşaatı ileSüleymaniye su yolları (1550/57), Edirnekapıdaki Mihrimah Sultan Camii ve Mihrimah suyolları (1554/55) inşaatınında Mimar Sinan tarafından yapıldığı düşünülecek olursa Sinan'ın gerçekten ne kadar büyük bir mimar olduğu ortaya çıkmaktadır. 1563 yılındaki aşırı yağış ve seller sebebi ile su kemerlerinden ikisi ( Moğlova kemeri ve Güzelce kemer ) yıkılmış, bu kemerler 1564 yılında yeniden inşa edilerek sisteme tekrar su verilmiştir. Kırkçeşme suyu tesisleri toplam 50.057.207 Akçe'ye malolmuştur. Gümüş değeri üzerinden maliyetini hesaplamak mümkündür ancak anlamsızdır, çünkü tesisin maliyetini hesaplıyabilmek için Akçe'nin o devirdeki satın alma gücü açısından bu günkü karşılığını bulmak gerekir ki buda pek kolay değildir. Ancak elli milyon Akçe'nin o yıllardaki bir yıllık Osmanlı bütçesinin yaklaşık dörtte biri kadar olduğu dikkate alınarak Kırkçeşme suyu tesislerinin büyüklüğü ve önemi hakkında daha iyi fikir sahibi olabiliriz.

Saî Mustafa'nın Risale-i Tezkiret'ül Ebniye'sinde ve Evliya Çelebi'nin yazılarında tesisin yapımında kölelerin ve yeniçerilerin de çalıştırıldığı belirtilmektedir, bu suretle işçilik masraflarından büyük bir tasarruf sağlanmış olduğu ve aslında bu tesisin 50 milyon akçeden daha pahalı bir yatırım olduğuda göz önünde tutulmalıdır. 1568/69 tarihli olan ve Kırkçeşme ve Kağıthane sularının dağıtımı ile ilgili Sinan'a ait tevzi defterinden o tarihte tesisin günlük debisinin 81 lüle, yani 4212 m3 olduğu anlaşılmaktadır. Ancak ileri tarihlerde tesise dört bent inşa edilerek günlük su kapasitesi 334 lüleye ( 17368 m3 ) çıkarılmıştır. İlk yapılışında tesisin 3 ana kolu olduğu bu kollardan birinin Eski Bent diye anılan harap bir bentin bulunduğu yerden başladığı ve bu bölgeye o dönemde zaten Kırkçeşme Başı dendiği ve Alibeyköy deresinin bir kolu üzerinde olduğu anlaşılmaktadır.

Buradan ızgara ile alınan sular çökeltme havuzunda çöktürülerek kaba pisliklerinden arındırıldıktan sonra Arpacı Kemeri, Aziz Paşa Kemeri, Deliklikaya Kemeri, Viran Kemer ve Kumrulu Kemer'den geçerek Sarı Süleyman Kemeri öncesi Başhavuz'da birleşerek tek kol haline gelen diğer iki kolun suyu ile birleşir. Diğer iki kol ise Kağıthane Deresinin küçük derecikleri üzerinden toplanan sular ile beslenir. Bu kollardan biri Bakraç Deresi, Orta Dere ve Ayvad deresinden ızgara ile alınan sulardan oluşur ve çökeltme havuzlarında çöktürüldükten sonra birleşerek Kurt Kemeri ve Uzun Kemeri geçip Başhavuza gelir.Üçüncü kol ise Paşa Deresi ızgarasından alınan sulardan oluşur ve Paşa Kemeri, Yosunlu Kemer, Kara Kemer ve Kırık Kemer üzerinden geçip Başhavuzda toplanır. Başhavuzda birleşen bu iki ana kol daha sonra Moğlova Kemeri ve Güzelce Kemer'den geçip Sarı Süleyman Kemeri öncesinde diğer kol ile birleşir ve buradan itibaren Ağlıdere Kemeri, Uzunkoltuk Kemeri, Çifte Kemer, Balıklı Kemer, Deli Kemer, Keçe Kemeri, Kuyu Keçelik Kemeri ve Sinekli Kemerden geçip Rami Kışlası yakınındaki su kubbesinde toplanır ve buradan da Eğrikapı'daki makseme gelen sular bu maksemden şehir içine dağıtılırdı.

Tesise ait su kemerlerinin her iki ucuna kontrol bacaları yapılmış ve üzerleri üçgen şeklinde kapatılarak üzerinde yürünmesi engellenmiş ve kemer üzerinden geçen su kanalı koruma altına alınmıştır.İri yapılı kemerlerin çoğu iki katlı olmakla beraber bir katlı ve üç katlı olanlarıda vardır. Bu kemerlerden Kurt Kemeri'nin yüksekliği 7 mt. uzunluğu ise 257 metre olup bir katlı olarak yapılmıştır. Uzun Kemer 26 mt. yüksekliğinde ve 710 metre uzunluğundadır ve iki katlıdır, Moğlova Kemeri 35 mt. yüksekliğinde ve 258 mt.uzunluğundadır ve iki katlıdır, Güzelce Kemer'in yüksekliği 35 mt. uzunluğu 165 metredir ve iki katlıdır, Paşa Kemeri 11 mt.yüksekliğinde ve 102 mt.uzunluğundadır ve iki katlıdır, Kırık Kemer'in ise yüksekliği 35 mt. uzunluğu 342 mt.'dir ve üç katlı olarak inşa edilmiştir. Alacahamam Kemeri ve Develioğlu Kemeri 1620 yılında Topuz Benti ile birlikte, Kirazlı Kemer ise Kirazlı Bent ile birlikte 1818 yılında inşa edilmiş olmalıdır. Tesise ait su galerileri içinden bir insanın yürüyebileceği şekilde inşa edilmiştir ve genişliği 50-55 cm. yüksekliği ise 1, 75 mt.'dir. Bu su galerilerinin bakım ve onarımını yapabilmek için isale hattı boyunca her 30-40 metrede bir muayene bacaları yapılmıştır.

Kırkçeşme suyu tesisinin bentleri ;

Topuz Benti;

Karanlık Bent ve Kömürcü Benti olarakta adlandırılan bu bent Osman, II tarafından 1620 yılında Belgrad ormanı içinde kalan ve Kağıthane deresinin bir dereciği olan Topuzlu dere üzerinde inşa edilmiştir. Bentin yüksekliği 8, 60 mt. olup genişliği tabanda 5, 90-7, 40 mt. tepede ise 5, 20 mt.'dir. Bentin tepe noktasında uzunluğu 64, 5 mt.'dir. göl uzunluğu 530 mt.olan bent 70.000 m3 hacmindedir. Topuz Bentinin suyu Belgrad Deresi adı ile Büyük Bentin havzasına akmaktadır. Kırkçeşme bentlerinin hemen önünde su alma ızgarası ve çökeltme havuzu olması gerekir ancak burada yoktur. Büyük Bentin 1724 yılında inşa edilişinden önce bu yapıların olduğu, Büyük Bent inşa edildikten sonra ise su doğrudan isale hattına değil Büyük Bente verildiği için bu elemanların devre dışı kaldığı ve ortadan kaldırıldığı düşünülebilir. İsale hattını su yolunun üç kolundan biri olan Paşaderesi koluna ait Paşa Kemeri çıkışına bağlayan hat üzerindeki Develioğlu Kemeri ile Alacahamam Kemeri Topuz Benti ile birlikte 1620 yılında yapılmış olmalıdır.

Büyük Bent ;

Belgrad ormanı içerisinde Kağıthane deresinin kollarından olan ve suyu Topuz Bentinden gelen Belgrad deresi üzerinde 1724 yılında Ahmed, III tarafından yaptırılmıştır. Yüksekliği 12, 15 mt. olan bent tabanda 9, 70 tepede ise 2, 30 metre genişliğindedir. Tepe noktasında bent gövdesinin uzunluğu 84, 5 metredir ve 1440 mt.uzunluğundaki göl içerinde 1.318.000 m3 su toplayabilmektedir.Bentten alınan suyu ölçmek ve miktarını ayarlamak için yapılan ölçme tertibatı 250 lüle kapasitesinde olup 4 adet 5'lik, 4 adet 10'luk, 4 adet 15'lik, 4 adet 20'lik ve 2 adet 25'lik lüle çerir. Bentin hemen ön kısmında diğer bentlerden farklı olarak iki bölümlü olan ve Çifte Havuz diye adlandırılan bir çökeltme havuzu vardır. Debisi çok yüksek olan Büyük Bentin suyu bu Çifte Havuz'da iki kademeden geçerek kum ve taşlarından ve diğer kaba pisliklerinden arındırılmaktadır. Bir arıza sonucu yıkılan bent 1748 yılında Mahmud, I tarafından yeniden yaptırılmış ve 1900 yılında Abdülhamid, II tarafından bu günkü seviyesine yükseltilmiştir. Benti ilk inşa ettiren Ahmed, III Taksim suyu tesisleri içinde bir bent yaptırmak istemiş ancak 1730 yılında meydana gelen Patrona Halil ayaklanması ile tahttan indirilince bunu başaramamıştır.

Ayvad Benti ;

Belgrad ormanı içerisinde Kağıthane deresinin kollarından biri olan Ayvad deresi üzerinde 1765 yılında Mustafa, III tarafından yaptırılmıştır. Yüksekliği 13, 45 metre olan bent gövdesinin genişliği tabanda 8, 42 mt. tepede ise 5, 50-6, 90 mt.'dir. Tepe uzunluğu düz hat olarak 63, 50 mt olan bentin göl uzunluğu 700 metre olup su toplama kapasitesi 156.000 m3' tür.Bentten alınan suyu ölçmek ve miktarını ayarlamak için yapılan ölçme tertibatı 46 lüle kapasitesinde olup 2 adet 1'lik, 2 adet 2'lik, 4 adet 5'lik ve 2 adet 10'luk lüle içerir.

Kirazlı Bent ;

Belgrad ormanı içerisinde Kağıthanederesinin kollarından biri olan Kirazlı dere üzerinde 1818 yılında Mahmud, II tarafından yaptırılmıştır. Yüksekliği 11, 25 metre, genişliği tabanda 9 metre tepede 7, 15 metre olan bentin tepe uzunluğu 59, 45 metredir. Bentin göl uzunluğu 640 metre su toplama kapasitesi 104.000 m3'tür. Bentten alınan suyu ölçmek ve miktarını ayarlayabilmek için yapılan ölçme tertibatı 56 lüle kapasitesinde olup 2 adet 1'lik, 2 adet 2'lik, 4 adet 5'lik ve 3 adet 10'luk lüle içerir. Kirazlı Bentin suyu yine 1818 yılında yapılmış olan Kirazlı Kemer'den geçtikten sonra Büyük Bentin suyu ile birleşir.

Daha fazla bilgi için http://www.cesmeler.gen.tr adlı web sitemden yararlanabilirsiniz

Su gibi aziz olun..

Önerilerine Ekle Beğendiğiniz blogları önerin, herkes okusun.

 
Tıklayın, siz de blog yazarı olun! Aklınızdan geçenleri paylaşın!
Facebook hesabınızla yorum yapın, daha çabuk onaylansın!
Toplam blog
: 63
Toplam yorum
: 117
Toplam mesaj
: 7
Ort. okunma sayısı
: 4207
Kayıt tarihi
: 28.09.07
 
 

Fotoğraf sanatı, çevre ve siyaset, özel uğraşlarımdır. Manifestom'da sadece iki madde vardır, bir..

 
 
Yazarı paylaş
  • Tümünü göster