Mlliyet Milliyet Blog Milliyet Blog
 
Facebook Connect
Blog Kategorileri
 

21 Haziran '11

 
Kategori
Edebiyat
Okunma Sayısı
131099
 

Türk Edebiyatında “İLK”ler

Türk Edebiyatında “İLK”ler
 

Günümüzde bilgiye ulaşma kolaylaşınca, kuşkusuz, başvurulan ilk kaynak, internet oluyor. Ancak, sanal ortamda, her zaman sağlıklı bilgiye ulaşmak mümkün olmuyor. Karşınıza benzer bilgi yanlışları/ eksiklikleri çıkıyor.

Demek oluyor ki, ulaşılan her bilgiye, güvenmemek, kuşkuyla yaklaşmak gerekiyor.

Edebiyatımızda “ilk”ler konusu da, durum böyledir.

Kimi “ilk”lerle ilgili verilen bilgiler, bilgiyi tam yansıtmıyor. Bir de, “ilk”leri bir yerde bulan, “Hepsi bu kadar mı?” diye sorabilir. Bunu yanıtlamak, o kadar kolay değil. Çünkü her “seçme”de olduğu gibi, “ilk”lerde de, öznellik ağır basar. Unutmayalım, her “seçme”, bir başkasına göre, “eksik”tir. Burada önemli olan, verilenin, doğru bilgiyi içermesidir.

Şu da var:

Özellikle, üniversite sınavlarına hazırlanan öğrenci/ aday, ÖSYM’nin sorularındaki bilgiyi “doğru”, “geçerli” sayıyor. Ancak, ÖSYM’nin kimi soruları, bazen yaygın olan bilgiyi değil de, tartışmalı bilgiyi soruya taşıyor. Yanıt da, onunla ilgili olunca, bakıyorsunuz, bilgi, öğretmenin/ öğretenin gözünde değişmiş oluyor.

Öğrencileri/ meraklıların ilgisini çekeceğini düşünerek, edebiyatımızdaki “ilk”lerle ilgili 50 maddelik bir “seçme” yaptık:

  • Bilinen ilk tiyatro yapıtı: Hikaye-yi İbrahim Paşa b. İbrahim-i Gülşeni (Hayrullah Efendi)
  • Basılı ilk tiyatro: Şair Evlenmesi (Şinasi)
  • Sahnelenen ilk tiyatro yapıtı: Vatan yahut Silistre (Namık Kemal)
  • Aruz ölçüsünün kullanıldığı ilk manzum tiyatro: Eşber (Abdülhak Hamit Tarhan)
  • Hece ölçüsünün kullanıldığı ilk manzum tiyatro: Nesteren (Abdülhak Hamit Tarhan)
  • İlk özel ve bağımsız gazete: Tercüman-ı Ahval (Şinasi, Agâh Efendi)
  • İlk resmi gazete: Takvim-i Vekayi
  • İlk yarı resmi gazete: Ceride-i Havadis
  • İlk tefrika: Şair Evlenmesi (Şinasi)
  • Noktalamanın kullanıldığı ilk yapıt: Şair Evlenmesi (Şinasi)
  • İlk makale: Mukaddime (Şinasi)
  • İlk atasözü derlemesi: Durub-ı Emsal-i Osmaniye (Şinasi)
  • Batı’dan yapılan İlk çeviri şiirler: Terceme-i Manzume (Şinasi)
  • İlk düzyazı (mensur) şiirler: Mensur Şiirler (Halit Ziya Uşaklıgil)
  • Eksiltili cümlenin kullandığını ilk roman: Mai ve Siyah (Halit Ziya Uşaklıgil)
  • İlk pastoral şiir: Sahra (Abdülhak Hamit Tarhan)
  • Hece ölçüsünün kullanıldığı ilk çocuk şiirleri: Şermin (Tevfik Fikret)
  • Nazmı nesre yaklaştıran ilk şair: Tevfik Fikret
  • İlk çeviri roman: Terceme-i Telemak (Fenelon, çev.: Yusuf Kamil Paşa)
  • İlk yerli roman: Taaşşuk-ı Talat ve Fıtnat (Şemsettin Sami)
  • İlk köy romanı: Karabibik (Nabizade Nazım)
  • İlk natüralist roman: Zehra (Nabizade Nazım)
  • İlk realist roman: Araba Sevdası (Recaizade Mahmut Ekrem)
  • İlk edebi roman: İntibah (Namık Kemal)
  • İlk tarihi roman: Cezmi (Namık Kemal)
  • İlk psikolojik roman: Eylül (Mehmet Rauf)
  • İlk öykü örnekleri: Letaif-i Rivayat (Ahmet Mithat Efendi)
  • Batılı anlamda ilk öykü yapıtı: Küçük Şeyler (Samipaşazade Sezai)
  • Anadolu’da ilk divan şairi: Hoca Dehhani
  • İlk bibliyografya: Keşfü’z- Zünun (Kâtip Çelebi)
  • İlk anı kitabı: Babürname (Babür Şah)
  • İlk gezi yapıtı/ seyahatname: Mir’at-ül Memalik (Kaptan-ı Derya Seydi Ali Seydi)
  • İlk hamse şairi: Ali Şir Nevai
  • İlk tezkire: Mecalis’ün Nefais (Ali Şir Nevai)
  • İlk edebi eleştiri: Tahrib-i Harabat (Namık Kemal)
  • İlk mizah dergisi: Diyojen (Teodor Kasap)
  • İlk fıkra yazarı: Ahmet Rasim
  • İlk fabl örneği: Harname (Şeyhi)
  • Türk dilinin ilk ansiklopedik sözlüğü: Divan-ı Lügat-it-Türk (Kaşgarlı Mahmut)
  • Mesnevi tarzında ilk yapıt: Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip)
  • Aruz ölçüsünün kullanıldığı ilk yapıt: Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip)
  • İlk siyasetname: Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip)
  • İlk didaktik yapıt: Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip)
  • İlk edebi bildirgeyi yayımlayan topluluk: Fecr-i Âti
  • Divan edebiyatında yerelleşmenin öncüsü: Nedim
  • Divan edebiyatına “şarkı”yı kazandıran şair: Nedim
  • Divan edebiyatına “tuyug”u kazandıran şair: Kadı Burhanettin
  • İlk Türkçe sözlük: Kamus-i Türki (Şemsettin Sami)
  • Tekke şiirinin kurucusu: Ahmet Yesevi
  • İlk kadın romancımız: Fatma Aliye Hanım

AÇIKLAMALAR:

  • Hayrullah Efendi’nin 1844’te yazdığı bu yapıtı İsmail Hami Danışment 1938’de yayımlar. Şinasi’nin “Şair Evlenmesi”,
    1860’ta Tercüman-ı Ahval gazetesinde tefrika edilir. Hayrullah Efendi’nin yapıtı için “bilinen ilk tiyatro yapıtı” denmesinin
    nedeni budur.
  • Gezi türü/ seyahatname dendi mi, akla Evliya Çelebi’nin “Seyahatname”si gelir. “Seyahatname”, yazılış bakımından
    daha sonra olmasına karşın, ünü daha yaygındır.

     

     

    TURGUT ÇELİK/ Mersin
Hüseyin Başdoğan bu blog'u önerdi.

Önerilerine Ekle Beğendiğiniz blogları önerin, herkes okusun.

 
Tıklayın, siz de blog yazarı olun! Aklınızdan geçenleri paylaşın!
 
 

Sayın Hocam, herhalde gözden kaçtı, Tahrib-i Harabat, Namık Kemal'e aittir. Sanırım bir karışıklık oldu. (Ziya Paşa yazılmış da..) Selamlar.

Baver Ergun 
 27.03.2016 20:07
Cevap :
Değerli Baver Bey... Dikkatli olmanız, konunun inceliğini bilmeniz ve uyarınız beni sevindirdi. Farkında olmamadan da kaynaklansa, önemli bir yanlışı düzeltme fırsatı verdiğiniz için size teşekkür ederim. Ayrıca, bu "yanlış"a "doğru" diye bakanlardan özür dilerim. Saygılar, selamlar.  28.03.2016 9:44
 

Turgut bey, bir kez daha teşekkür etmek istedim size. Edebiyatımızı bilmediğimiz konusunda ne kadar haklısınız. Eğer edebiyata meraklı bir babam olmasaydı; ne Fahri Erdinç'in şiirlerini duyacak, ne de Sabahattin Ali'nin Kürk Mantolu Madonna'sını okuyacaktım. Hangisinin adı anılıyor ki okullarda. Ki, ben Edebiyat bölümünden mezun olmuştum liseden. Sevgi ve dostlukla...

Tülin Aksoy 
 23.06.2011 0:28
Cevap :
Tülin Hanım... Ne mutlu size, ne mutlu okuma zevki veren babalara. Saygılar, selamlar.  23.06.2011 16:27
 

(Devam...) Fatma Aliye Hanım, kendi adıyla yazdığı Muhâzarât/ Muhâderât (1892) adlı romanından önce, “Merâm” takma adıyla çeviri yapmış, yazılar yazmıştır. Sanıyorum, ilk romancı sayılmasında, yazarlık geçmişinin eskiye dayanmasıdır. Zafer Hanım’ın “Aşk-ı Vatan”ı 1994‘te yeniden yayımlanıyor. Aslında, “ilk kadın romancı”nın kim olduğunu yazarken, daha çok, üniversite sınavlarına hazırlanan öğrencileri düşünerek, edebiyat alanında yaygın olan kanıyı göz önünde tuttum. Derlemeyi fazla açıklamaya boğmamak için üç açıklamayla yetindim. Bütün “ikili” durumlar bir gerçeği gösteriyor: Biz, edebiyatımızı daha bilmiyoruz. Toplumun genelindeki “ikilik”, edebiyatta da kendini gösteriyor. Bakarsınız, ÖSYM, konumuzla ilgili bir soru sorar, o zaman rahatlarız! Saygılar, selamlar.

TURGUT ÇELİK 
 22.06.2011 18:24
 

Turgut bey, çok değerli bilgiler vermişsiniz gerçekten. Yalnız Fatma Aliye Hanım'ın ilk kadın romancı olduğuyla ilgili sayısız itiraz okumuşluğum vardır. Bloğunuzu okuyunca bir kez daha baktım Vikipedi'den, aynen şöyle yazıyor; Zafer Hanım'ın 1877 yılında yayımladığı Aşk-ı Vatan adlı bir roman mevcutsa da yazarın tek romanı olduğu için Zafer Hanım değil, beş roman yayımlayan Fatma Aliye Hanım ilk romancı ünvanını taşımıştır...Eğer bu bilgi doğruysa - ki, okuduğum itirazlar ikna etmişti beni doğruluğuna - tek roman yazdı diye Zafer Hanım'ın adının İlk Kadın Romancı olarak anılmaması haksızlık olmaz mı sizce de? Sevgi ve dostlukla...

Tülin Aksoy 
 21.06.2011 22:40
Cevap :
Tülin Hanım. Önce, duyarlı davranışından, katkınızdan ötürü teşekkür ederim. Benzer katkıyı Ezgi Hanım da göstermişti. Aktardığınız, “Zafer Hanım'ın 1877 yılında yayımladığı Aşk-ı Vatan adlı bir roman mevcutsa da yazarın tek romanı olduğu için Zafer Hanım değil, beş roman yayımlayan Fatma Aliye Hanım ilk romancı ünvanını taşımıştır.” cümlesinde mantık yanlışlığı var. Bir yazarın tek romanı, ötekinin çok romanı olması, “Hangisinin daha çok romanı vardır?” sorusu için geçerli olur ancak. Zafer Hanım’ın romanının (Aşk-ı Vatan) 1994’te gün ışığına çıkmasından sonraki durumu ben şöyle yorumluyorum: (Devamı var)  22.06.2011 16:22
 
Facebook hesabınızla yorum yapın, daha çabuk onaylansın!
Toplam blog
: 2458
Toplam yorum
: 2826
Toplam mesaj
: 0
Ort. okunma sayısı
: 2029
Kayıt tarihi
: 10.11.08
 
 

İspir, hem doğum yerim, hem memleketim. Emekli Türk Dili ve Edebiyatı öğretmeniyim. Dil ve Tarih-..

 
 
Yazarı paylaş
  • Tümünü göster