Mlliyet Milliyet Blog Milliyet Blog
 
Facebook Connect
Blog Kategorileri
 

21 Ağustos '14

 
Kategori
Sivil Toplum
Okunma Sayısı
257
 

Türk Kooperatifçilik tarihine bir not : II

Türk Kooperatifçilik tarihine bir not : II
 

(…)bir insanı büyük kılan, onun ölüme giderken kader birliği yaptığı arkadaşlarına, dostlarına “hesap verme sorumluluğu duyması ve onu gerçekleştirmesidir”.


MAHMUT TÜRKMENOĞLU VE BADEMLER KOOPERATİFİ

Prof. Dr. Ayhan ÇIKIN

E. Ü. Ziraat Fakültesi

Mahmut Türkmenoğlu ve Bademliler Ne Yaptılar ? Nasıl Yaptılar ?

Özellikle sorun Bademler özelinde ne yapmalı ve nasıl yapmalı idi. 1950’liler  Bademler’inde en önemli kaynak Bademler’in insanı ve doğasıydı. Öyleyse öncelikle bu kaynakları tanımalı, geliştirmeli ve üretim sürecine sokmak gerekliydi.  Bademler’in insanı son derecede birbirleriyle yardımlaşmaya açık insanlardı. Ancak çevrelerindeki  beşeri ve doğal kaynakları  “fark edici, geliştirici ve geleneksel üretim tarzını değiştirebilecek eğitim düzeyine” sahip değillerdi. Öyleyse önce insan kaynağını  iyileştirici bir proje uygulamak gerekiyordu. 1950’li yılların ikinci dilimi ile 1960’lı yılların ilk diliminde bir eğitim projesi devreye sokuldu : okul çağındaki köy çocukları en az orta ve lise eğitimini   tamamlamalıydı . Bu projenin öncüsü ve  lideri Mahmut Türkmenoğlu’dur.

1958’e kadar köyde yüksek öğretim yapabilmiş üç kişi vardı. Bu proje ile okumanın faydaları köylüye anlatıldı. Ortak arabalar tutularak köyün çocukları önce Seferihisar ortaokuluna, sonrada İzmir’deki liselere gönderilmeleri örgütlendi. 1965’e gelindiğinde Bademlerde ilkokul sonrası eğitimi bitiren öğrenci sayısı 65’e ulaştı. Eğitim projesi Bademliler tarafından benimsenmiş , her aile çocuğunu okutmak için kendisine düşen görevi yerine getirmeğe başlamıştır.

Köyde bir tiyatro kuruldu, düzgün çalışan bir ilkokul ve kitaplık geliştirildi, köyün evlerini ve sokaklarını temiz tutma alışkanlıkları geliştirildi.

Köyde devreye sokulan ikinci proje, köylülerin ihtiyaçlarını ucuz ve kaliteli temin edecek bir“tüketim kooperatifi projesi”dir. 1960’ların başlarında  köyde tüketim mallarını daha ucuza temin etmenin yolları tartışılır ve araştırılır. O günlerde kooperatif hareketi yeni yeni köylülerin gündemine girmeye başlamaktaydı. Çevredeki aydınların da katkısıyla köylü kooperatifçilik hakkında bilgilendirilir. Köyde menfaatleri zedelenecek kişilerin, özellikle bakkalların  menfi propagandalarına karşı gerekli yanıtlar verilir. 30 Ekim 1962’de 8 kişi ile “Tüketim Kooperatifi” kurulur.  Ticaret yasasına göre kurulan bu kooperatif,  Türkiye’de köylülerin bizzat kurdukları  ve halen de çalışmasını sürdüren ilk kooperatiflerden biridir.  Bu kooperatif, kuruluşun ikinci yılında bir satış mağazası açtı, ortak sayısı da 33’e, ödenmiş sermayesi de 8 500 TL’ye ulaştı. Kooperatifin devreye girişi ile köylülerin satın aldıkları ihtiyaç mallarının fiyatlarında % 25’e varan bir ucuzluğun  gerçekleştiği gözlemlendi.  Köydeki 8 bakkaldan 6’sı bakkal dükkanlarını kapadı. 1964’de kooperatifin ortak sayısı 62’ye, ödenmiş sermayesi 30 000 TL, cirosu da 200 000 TL’ye ulaştı. Kooperatif 1964’de 1 300 TL kar elde etti; bu kar sermayeye eklendi. Ortakların tüketim malları alışlarında ortak başına 1 000 TL civarında bir avantaj sağlandığı saptandı.

Tüketim kooperatifi projesinin olumlu sonuç vermesi üzerine  köyde “toplum kalkınması” için hazırlanabilecek yeni bir proje için ortam oluştu. Mahmut Türkmenoğlu’nun liderliğine olan inanç pekişti. Köylüler arasında basit işbirliği ile ilgili faaliyetlerde gelişmeğe başladı. Örneğin 6 kişi birleşip bir ilaçlama pülvarizatörü, 4 kişi birleşip bir minibüs,  2 kişi birleşip  bir traktör aldılar.

Mahmut Türkmenoğlu önderliğinde başlayan ve bugüne kadar süregelen en önemli  proje, “Tarımsal üretim ve satış kooperatifi projesi”dir. Bu proje bugünkü “tarımsal kalkınma kooperatifleri”nin de ilk nüvesini oluşturan projelerden biridir. 1991’de 30 milyar TL’ye varan varlığı, 3 milyar TL civarındaki üretim hacmi ve 60-70 civarında çalışanı ile “Bademler Tarımsal kalkınma Kooperatifi”  önemli bir örnek oluşturmanın gururunu yaşıyordu.

Kooperatif, Bademler Köyü sınırları içinde yer alan 3 600 dekarlık “Burunsuz Çiftliği”ni satın almaya talip olur.  Çiftliğe biçilen değer 232 500 TL’dir. 1962’de 74 ortak kendi aralarında 63 500 TL toplayarak çiftliği satın alma girişimine başlatırlar. T.C. Ziraat Bankası’ndan 150 000 TL kredi almak için kooperatif olarak başvururlar. Ancak Ziraat Bankası’ndan gelen yanıt çok ilginçtir :  “Kooperatif olarak size bu krediyi veremeyiz; ancak bireysel olarak başvurursanız verebiliriz”.

Buna rağmen köylüler umutla paralarını 2 yıl bankada bekletirler. Ancak sonuç değişmedi. Bu sıralarda Almanya’ya işçi gönderme olayı gündeme geldi. Kooperatif projesini bu yönde değiştirerek  Almanya’ya işçi gönderme kontenjanı ile finans sorununu çözmeğe çalıştı. Öte yandan Köy Tüzel kişiliği devreye girerek 175 000 TL’ye çiftliğin 700 dekarı Kooperatife tahsis edildi. Bugünkü seralar bu arazi üzerine konuşlandırılmıştı. (Sanırım son yıllarda bu arazi parsellenerek arsa şeklinde satışa sunulmuştur) .

Bademler kooperatifi  Köy tüzel kişiliği aracılığı ile sahip olduğu araziye sera tesisleri kurma projesi hazırladı. Bunun için bir sulama suyu temini gerekiyordu. Su için gerçekleştirilmesi zor ve pahalı iki seçenek bulunuyordu. Bunlardan birisi köyden 4 km uzaklıktaki bir su kaynağından borularla sera tesislerine su taşımak, diğeri de “Ciso’nun Damları” denilen yerde köye gelen bir dereye set kurarak yağmur sularını toplamaktı. Her iki  su kaynağını kullanılabilir duruma getirmek pahalı ve zor bir işti. Mahmut Türkmenoğlu bir mektubunda sulama suyu olayını şu sözlerle anlatmaktadır[2] :

“Hiç unutmam; güzel bir günün sabahında kahvede bir yaz gününde 1950’li yıllarda “şu Cisonun damlarındaki  dar geçide bir duvar örsek, kışın su orada birikse, yazın su sorunu olmaz” demiştim. Herkes gülmüş alay etmişti benimle”. “1969 yılında Kavaklıyı alıp oradaki suyu karşıya geçirsek diye düşünmüştüm. Bu düşünce benden önce bir çok kişi tarafından sık sık tekrarlanıp gülüşülürdü.” (…) …Yılmaz’ın kahvede yaptığımız bir kooperatif kongresinde 25 dönümlük sera projesini , 4-5 milyonluk proje maliyetini anlatırken kimse bana inanmıyordu. Halil Yakıcıoğlu “25 dönümü bırak ta  hele bir dönüm yap önce” demişti. Bir çok kişi de hiç milyondan aşağıya konuşmuyor diye ciddiye almamıştı hayallerime.”

Mahmut Türkmenoğlu uzağı/geleceği görebilen bir kişiydi. Hayal kuruyordu, ancak hayalleri ile gerçekleri örtüştürebiliyordu. Nitekim onun sık sık kullandığı özdeyiş niteliğindeki sözlerinden bir şudur :  “Aşılmayacak dağ yoktur, yeter ki ayağını yere sağlam bas”.

1970’de 4 km uzaklıktaki kaynaktaki su borularla getirilerek 4 dekarlık bir sera kuruldu. 6 Mayıs 1972’de basın  ve ilgili kuruluşların davetli olduğu “Bademler Günü” adlı bir toplantı düzenlendi. Bir gazetecinin deyimiyle  “Bademler kalkınmaya giden yolu, Türkmenoğlu’da parlamentoya giden yolu” bu toplantıyla  açmıştır[3]. Ancak bu sadece Mahmut Türkmenoğlu’nın parlamentoya gitmesi değil, Bademler deneyiminin Türkiye düzeyinde sergilenmesine yol açmıştır. Bu olaydan sonra Bademler Kooperatifi’ne verilen krediler artmış, kooperatif tesisleri genişletilmeye başlanmıştır. Mahmut Türkmenoğlu 1970-1973 yıllarında kooperatif yöneticiliği yanında proje yapımı, fizibilite raporları, mühendislik, müteahhitlik  ve uygulayıcı olarak görev yapmış, bu hizmetleri karşılığında Kooperatif tarafından kendisine sadece 637 620 TL ödenmiştir. Sonraki yıllarda bu olay nedeniyle Mahmut Türkmenoğlu, siyasal hasımlarınca çok yıpratılmak istenmiştir.

Türkmenoğlu siyasal etkinliğe kavuştuğu sıralarda “Şu Ciso’nın Ahırı” denilen yere küçük bir göletin yapılmasını sağlayarak  Bademler’i tam anlamıyla “Susuz Yaz”dan sulu tarıma taşımıştır. Seracılığın yanı sıra Bademler’in kuru tarıma bağlı tarımsal üretim sistemi tamamen  değişmiştir.

M. Türkmenoğlu , tek tek kooperatiflerin başarılı olamayacağının bilincindeydi. İzmir Köy Koop Birliği’nin kuruculuğunu, 10 yıl başkanlığını, İzmir ve Ege Bölgesinde kooperatifçiliğin fikirsel ve coğrafi olarak yaygınlaşmasının da önderliğini yapmıştır. Ayrıca 1971’de ülke düzeyinde Köy Koop Merkez Birliği’nin de kuruluşunda aktif görev üslenmiştir.

1974’de ilk “Köy- Koop Kurultayı”nın toplanmasında, bu kurultayda alınan kararların parlamentoya taşınmasında, savunulmasında önemli işlevler yerine getirmiştir. Ayrıca mensubu bulunduğu partinin genel yönetiminin  “Kooperatifler Bankası” kurulması konusunda kesin tavır  alması konusunda etkili olmuştur. Türk köylüsünün ucuz traktör sağlaması, özel bir bankanın (Bağcılar Bankası) Kooperatifler bankasına dönüşmesi için yapılan mücadelelerde hep ön saflarda olmuştur.(Köy Koop’un büyük uğraşları sonucunda Bağcılar Bankası’nın hisselerinin yarısından fazlası satın alınmış, ancak dönemin maliye bakanı bankalar kanunun kendisine verdiği yetkiyle, adı geçen bankanın sermaye miktarını 10 kat artırarak Köy Koop hisselerinin azınlığa düşmesine sağlamıştır. Daha sonra bu banka dönemin iktidar yakınlarına devredilmiştir).

 



[1][1] 25 Aralık 1992.  “Bademler Köyü Kalkınma Kooperatifi’nin 30. Kuruluş Yıldönümü ve Mahmut Türkmenoğlu’nu Anma Toplantısında  Prof. Dr. Ayhan ÇIKIN tarafından yapılan konuşma

[2]Mahmut Türkmenoğlu, a.g.m.

 

[3]Aytekin Yıldız, “Bademler Köyü Kooperatifi’nin Başına Gelenler”, Milliyet gazetesi, 26 Temmuz 1976.

 

Önerilerine Ekle Beğendiğiniz blogları önerin, herkes okusun.

 
Tıklayın, siz de blog yazarı olun! Aklınızdan geçenleri paylaşın!
Facebook hesabınızla yorum yapın, daha çabuk onaylansın!
 
Toplam blog
: 174
Toplam yorum
: 9
Toplam mesaj
: 6
Ort. okunma sayısı
: 450
Kayıt tarihi
: 29.01.07
 
 

Şair ve bilim insanı (Tarım Ekonomisi). 1 Ocak 1946, Muğla doğumlu. 1968'de asistan olarak girdiğ..

 
 
Yazarı paylaş
  • Tümünü göster