Mlliyet Milliyet Blog Milliyet Blog
 
Facebook Connect
Blog Kategorileri
 

08 Aralık '12

 
Kategori
Dil Eğitimi
Okunma Sayısı
1510
 

Türkçede anlatım bozuklukları - 4

Türkçede anlatım bozuklukları - 4
 

Şiir-Öykü Şenliği, 2 Haziran 1992, Trabzon Lisesi, Katılan öğrenciler ve okudukları şiir, öykü


ÇATICA UYUMSUZLUK

 Öznenin yüklemle etken (gerçek özne), edilgen (sözde özne) çatı yönünden uyumlu olması gerekir. Öznesi ortak sıralı  tümcelerde eylem çatıları aynı olmalı. Bileşik tümcelerde    eylemsilerin  temel tümcenin yüklemiyle uyumsuz olması anlatım bozukluğuna yol açar. Bağ eylemler temel     tümcenin yüklemiyle aynı çatı özelliğini göstermeli. Çünkü bağ eylemler yükleme doğrudan bağlanırlar.

  . Hayvanlar otlakta otlar ve deredesuvarılırdı.

         sö                             y                           y                     sö : sözde özne, y : yüklem

                        suvar  -ıl -

                        ek     edie                   

 

                        otla-t-ıl-

 

                        -t  : geçişlilik eki

                        -il : edilgenlik eki (edie)        

 Tümcenin öznesi “hayvanlar” eylemleri kendi başına yapmadığı, bir başkası tarafından yaptırıldığı için “otla-“     eylemi yukarıda gösterildiği gibi edilgen çatıya dönüştürülmüştür Tümceyi düzelterek yeniden yazalım:

 Hayvanlar otlakta otlatılır ve derede suvarılırdı.

 Bir başka tümceyle edilgen çatı gerektiğini gösterlim:

 . Zil çaldı.

        çalındı

  . Bir akşam uyudu;

  Uyanmayıverdi.

 Aldılar götürdüler.

Yıkandı, namazı kılındı, gömüldü.

                                    ( Orhan Veli Kanık )

 Yukarıdai örneklerde “çal-,”eylemi “çalın-“ olarak yazılarak edilgen çatıya dönüştürülüp düzeltildi. Orhan Veli’nin şiirinde “yıka-, kıl-, göm-“ eylemleri ise edilgen çatı biçiminde doğru yazılmıştır.Her iki örnekte işi  yapan bir         başkası olduğundan sözde öznedir.

  . Bahçedeki zararlı otlar yolarak bir yere yığılmalıdır.

                                                 yolunarak

 Tümcede yan tümcenin yüklemi ulaç olan “yolarak” edilgen biçiminde yazıldığında anlatım bozukluğu giderilmiş olur.

 Bahçedeki zararlı otlar yolunarak bir yere yığılmalıdır

 . Salona girilip ön koltuğa oturdu.

  Tümcede “girilip” ulacı (bağ eylem) temel tümcenin yüklemiyle çatıca uyumsuz.Yan tümcenin yüklemi olan eylemsi “girilip” edilgen, temel tümcenin yüklemi , “oturdu” ise etken çatılı. Bileşik tümcede eylemsi ve temel tümcenin yüklemi aynı çatı olmalı. Bu yanlışı düzeltelim:

 Salona girilip ön koltuğa oturuldu. (Her iki yüklem de   edilgen çatılı)

 Ya da

 Salona girip ön koltuğa oturdu. (Her iki yüklem de etken çatılı)

. Atın dizginlerine pek azıcık altın suyu çekiyordum ki   kapı vurdu.

                                                                      (Orhan Pamuk, Benim Adım Kırmızı, s.271)

 Tümcede “kapı” sözde özne olduğu için yüklemin edilgen “vuruldu” olması gerekir.

 .... ne düşüncelerinin insanlara ne de insanların   duygularına ulaşmasına geçit vermemişti.

                                                                                 (Ahmet Altan, İsyan Günlerinde Aşk, s.202)

  “Ne. ne” bağlaçları tümceye olumsuzluk katacağı için yüklem “vermişti” olumlu olur. Bunu matematiksel olarak “ne: -”, “vermişti: + gösterilirse tümce anlamca olumsuz  olur.Bu tümceyle de olumsuzluk anlatıldığı için yüklem olumlu yazılmalı.

  .... ne düşüncelerinin insanlara ne de insanların   duygularına ulaşmasına geçit vermişti.

 . O kadınların her şeyi ama kadınlar onun hiçbir şeyi olsun istiyordu.

                                                                                                   (Ahmet Altan, Aldatmak, s.137)

  Tümcede “her” belgisiz önadı olumlu yükleme “istiyordu” bağlanmış, doğru. Fakat “ hiçbir ”  belgisiz   önadı   olumsuz yükleme “istemiyordu” bağlanmalıydı, bağlanmamış.  Düzeltirsek:

 O, kadınların her şeyi (olsun) istiyordu, ama kadınlar onun hiçbir şeyi (olmasını) istemiyordu.

 ÖSS SORULARINDAN ÖRNEKLER

   . Bu tür duygular gözlerimi yaşarttılar.    

                                                       yaşarttı                                    ( ÖSS 1983 )                                                                         

 Özne “duygular” soyut olduğu için yüklem tekil    “yaşarttı” olur.

. Her ne kadar şehir dışına taşınmışsa bile beklenen rahatlığa kavuşulamamıştır.

                                                                                                          ( ÖSS 1990 )

 Örnek tümce bileşik tümcedir.Yan tümcede yer alan, koşul bildiren eylemsi “taşınmışsa” edilgen çatı olarak “taşınılmışsa” yazılırsa anlatım bozukluğu giderilmiş olur.Temel tümcenin  yüklemi “kavuşulamamıştır” edilgen çatı     olduğu için eylemsi de edilgenleşmiştir.

 Her ne kadar şehir dışına taşınılmışsa bile beklenen rahatlığa kavuşulamamıştır.

 . Son durağa geldiğimizde, otobüste bir ben bir de o yaşlı adam kalmıştı.

                                                                                                                ( ÖSS 1993 )

  “..ben.... o yaşlı adam kalmıştı.” tümcesinde özne “ben, o” olduğu için yüklem birinci çoğul kişiye göre çekimlenir “kalmıştık”

 Son durağa geldiğimizde, otobüste bir ben bir de o yaşlı adam kalmıştık.

  . Yeryüzünde bir sen, bir de ben varım.

                                                                                                                    ( ÖSS 1995 )

 Tümcede “sen, ben” özne olunca yüklem birinci çoğul  kişiye göre çekimlenir “varız”.

  . Herkes birbirine zarar vermeden yaşayabiliyorlar. 

                                                                                                                     ( ÖSS 1999 )

 .  O kurumda eğitim görmüş herkes; saygılı, hoşgörülü ve esnek olmak gibi çok önemli erdemler kazanmışlardır.                                                                                           

                                                                                                                          ( ÖSS 200 )

 Yukarıdaki son iki tümcede “herkes” belgisiz adılı özne olduğu için yüklem tekil “yaşayabiliyor”, “kazanmıştır” olmalı.

  . Hiç kimse ona gerçeği anlatmamış; onu yalan yanlış sözlerle oyalamıştı.

                                                                                                                              ( ÖSS 2002 )

  “Hiç kimse … anlatamamış;....... oyalamıştı” sıralı tümcede özne “hiç kimse” olunca yüklem olumsuz olur. Ancak “oyalamıştı” yüklemi olumlu olduğu için özne yüklem uyumsuzluğu oluşturmuş.Bu anlatım bozukluğunu, “herkes”   belgisiz adılını getirerek giderebiliriz.

  Hiç kimse ona gerçeği anlatamamış; herkes onu yalan   yanlış sözlerle oyalamıştı.

 

 

                     

Önerilerine Ekle Beğendiğiniz blogları önerin, herkes okusun.

 
Tıklayın, siz de blog yazarı olun! Aklınızdan geçenleri paylaşın!
 
 

Hocam bu bu yoğun emeğiniz için teşekkür ederiz.Belki önerime güleceksiniz ama bence Dilbilgisi kurallarına uymayanlara keşke bir sistem olsa da ceza verilse. Esasında bilmiyoruz.Talebelik yıllarımdan beri bu konuya çok önem vermeme rağmen, yazım kurallarında çok yetersiz olduğumu görüyorum.Demek ki bize de iyi öğretmemişler.Mesela bir hocamız aynısı denmez, aynını denir demişti hiç unutmam.Bir de bugünkü gençliğe bakıyorum." hadi ben gittim " demiyorlar mı, tansiyonum yükseliyor.Yalnız şunu da ilave etmek isterim, Türkçe çok çetrefil bir lisan. Fransızca da gramer kuralları daha basit. Fransızca kompozisyon yazarken lisede daha az hata yapardım.Saygılarımla.

yılmaz çetingöz 
 08.12.2012 12:56
Cevap :
Sayın Yılmaz Bey, Ben 1966'dan bu yana öğretmenim.Türkçeye emek vererek inan ben de Türkçemi geliştiriyorum.Çocuklarımızı Türkçe yazılmış metinlerle eğitirsek Türkçe yanlışlarımız azalacaktır.Bunu okullarımızda başaramıyoruz. Sizin gibi duyarlı dostların ilgisi çalışmamın, Türkçeye emek vermemin boş olmadığını gösteriyor.Türkçe toplumumuzun ortak dilidir,onu yanlışsız kullanmak bir görevdir.Bunu hiç unutmayalım.Yakınlarımıza, çocuklarımıza bu çalışmaları örnek gösterirsek toplumumuza bir katkı sağlamış oluruz. Sevgi, saygı sunuyorum....   08.12.2012 23:48
 
Facebook hesabınızla yorum yapın, daha çabuk onaylansın!
 
 
Toplam blog
: 1064
Toplam yorum
: 308
Toplam mesaj
: 19
Ort. okunma sayısı
: 702
Kayıt tarihi
: 24.03.12
 
 

Türkay KORKMAZ, umuda yolculuğu ertelemez. Mermeri delenin damlanın sürekliliği olduğunu bilir. Y..

 
 
Yazarı paylaş
  • Tümünü göster