Mlliyet Milliyet Blog Milliyet Blog
 
Facebook Connect
Blog Kategorileri
 

30 Haziran '12

 
Kategori
Dil Eğitimi
Okunma Sayısı
1372
 

Türkçede tümce

Türkçede tümce
 

KEMALETTİN KOÇ, NURULLAH CAN,GÜLDEREN CANYURT(ayakta),ESİN ALAYBEYOĞLU, SEVİM YAZAR, TÜRKAY KORKMAZ KADIKÖY-SEYHAN 24 NİSAN 2004


Yargı bildiren sözcüğe ya da sözcük dizisine tümce denir. Örneğin, "Geldi.", "O okuldan koşarak uzaklaştı." Tümce, anlatımda en küçük düşünce / duygu birimidir.

Tümce , “ olumlu , olumsuz , yakın , uzak , anlamdaş ( eş anlam, özdeş ) , anlam daralması, anlam kayması , karşıt ( zıt  ) anlam gibi temel  anlamsal yargılar oluşturur . Bunların dışında başka anlamsal özellikler de gösterir  : “Kesinlik , olasılık , koşul , şaşırma , kararlılık , kararsızlık , neden – sonuç , önyargı , açıklama , yadsıma , beğenme , öneri , karşılaştırma , eşitlik , süreklilik , varsayım ,tezlik , yeterlik , tutarsızlık , öğüt , acıma , umursamazlık , öznellik , nesnellik  , uyarı , yergi/eleştiri  , beklenti , pişmanlık , küçümseme , tahmin/sezgi , özlem , çaresizlik ,beklenmezlik , inanmayış , hayıflanma / yakınma , istek , kınama , mutluluk , korkutma , sesleniş , değişmezlik , özeleştiri , abartma , usanç/bıkkınlık , buyuru / emir vb.

Bir tümceyi oluşturan sözcüklerin anlamları, anlam ilişkileri üzerinde durarak tümceyi yorumlarız.Tümcenin anlamını belirlemek anahtar sözcük’ün anlamını çözmekten geçer . Anahtar sözcük , tümcedeki anlamı üzerine alan sözcük ya da sözcük öbeğidir. Belirlenen anlam tümce bütünlüğü içinde değerlendirilir .

 Bir tümceyi kendi sözcük dizisi içinde değerlendirmemizi isteyen sorular tümcenin yorumunu gerektirir. Bir de iki tümceyi birlikte değerlendirmemizi gerektiren sorular geldiğinde bu kez , “ anlamdaş , karşıt anlam , yakın anlam , uzak anlam “ gibi temel anlamsal yargı bildiren tümceler ile “ koşula bağlılık , neden-sonuç, amaç-sonuç “ ilişkisine dayanan anlamsal özellikler üzerinde durmamız gerekir .

Bir tümceyi bağımsız olarak değerlendirirken  “ beğeni, öneri, varsayım, çaresizlik, olasılık, yakınma (hayıflanma ), sezgi ( tahmin ), belirtilmek / anlatılmak / vurgulanmak, hangi yargı çıkarılmaz “ vb. anlamları istenebilir. Bu tür sorularda soru köklerinde geçen anlamı üzerine alan sözcüğü  belirlemek gerekir. Bu sözcük anahtar sözcüktür. Yanıtı istenen soru bu sözcük üzerindedir. Bu sözcüklerin anlamları üzerinde düşündükten sonra tümceyi yorumlamak gerekir.

Bir tümcede yer alan sözcükleri ve sözcük öbeklerini anlam bakımından değerlendirirken tümcede vurgulanan düşünceyi aramaya girişiriz; bu çalışma tümce yorumu olarak  adlandırılır. Yorumla tümcede yer alan alt anlamları da belirleriz. Örneğin,  "Birkaç çiçek aldım .” tümcesinde “ ... lale ... menekşe ... aldım. “ anlamı da düşünülebilir. Bu yorumlayarak kazandırdığımız anlam tümcenin alt anlamıdır.

Tümcede yorum çalışmasının sonuçlandırılması tümcenin anlamını doğru biçimde belirlemekten geçer. Bunun için:                       

1. Anahtar sözcük ya da sözcük öbeklerini belirleyerek  tümcenin anlamını çözmek.

2. Belirlenen anlamları tümce bütünlüğü içinde  değerlendirmek .(alt anlamlılık)

3. Soruda istenilen ile belirlenen anlamın aynı olup olmadığını  karşılaştırarak denetlemek .

Yukarıda sıralanan üç aşamalı çalışmadan sonra tümcedeki anlamı kolaylıkla belirleyebiliriz .

Örnekler:

1.“Başımdan geçen kimi olayların öyküsünü   yazarken, olayları yeniden, hem de zamanında ayırımına  varamadığım yönleriyle yaşamanın küçümsenir bi mutluluk  olmadığını  söylemeliyim.“

Bu tümceyi yorumladığımızda anahtar durumundaki sözcük öbeğinin “zamanında ayrımına varamadığım yönler “ olduğunu görürüz. Yazar, yaşarken ayırdına varamadığı güzelliklere yazarken – yeniden yaratırken – ulaştığını söylüyor . 

2. “ Bence özyaşam öyküsü olan bir yapıt , hiçbir zaman yazınsal bir yapıt niteliği taşımaz; çünkü yazınsal bir yapıt, yaratıcılık gerektirir, buluş gücü gerektirir. "

Yöntemimiz gereği yine anahtar sözcükleri bulalım:                    

Özyaşam öyküsü : Bir yazarın kendi yaşamını konu  alan yapıt .

yaratıcılık              :  Yapıta özgünlük vermek .

buluş gücü            :  Yaratıcılık gücü,buluşlar,yeni,özgün söyleyişler .                       

Bu anahtar sözcüklerden yola çıkarak şöyle bir tümce kurabiliriz : “ Bir yapıt özgünlük ve

yeni söyleyişlerle yazınsal  bir yapıt olabilir, ancak özyaşam öyküsünün böyle bir şansı  yoktur. "

Bu tümce,  ele aldığımız tümcenin yorumudur.

3 .          a) Kardeş kardeşi atar, yar başında tutar.

               b) Kardeşim olsun da kanlım olsun.

               c) Kazanırsan dost kazan,düşmanı anan da doğurur.

Bu üç atasözünde ortak olan konu , “ kardeşler arasındaki ilişki “ olarak yer almıştır. Görüş açısı, l. ve 2. atasözünde ortak olup “kardeşlik “ kavramı olumlu yönde ele alınmış. 3. atasözündeyse “kardeşlik” olumsuz olarak değerlendirilmiştir.

 4 .  “Onun şiirinin temelini halk türkülerinden alınan öğeler oluşturur . Şiirinde   bu    öğeler  öne çıkar  ve lirik bir söyleyişe ulaştırır ozanı . Fakat lirizm onun şiirinde bir güz güneşi gibidir . Kimi zaman gökyüzü pırıl pırıldır , güneş şiirin sırtını ısıtır . Kimi kez de gökyüzü bulutlanır ; sözcükleri duygusal değerlerinden soyan,kuru , bilgilendirmeye yönelik söyleyiş öne çıkar . Bu söyleyiş son şiirlerinde de kendini belli eder daha çok."    

Yazarın öğretici şiire olumsuz bakışını hangi tümcede görüyoruz ? Yukarıdaki paragrafı oluşturan tümcelerde “şiirin ne olduğu “ üzerinde durulurken şiirin kimliğini yitirmesini “..... sözcüklerin duygusal değerlerinden uzaklaşarak  bilgilendirme görevi üstlenmeleri ... “  tümcesi yazarın öğretici şiire olumsuz bakışını göstermektedir . Sonuç olarak yorumumuzu şöyle dile getirebiliriz : “ Şiir lirik özellik taşımalı, öğreticilikten uzak durmalıdır . “   

                           Lirik şiire örnek

                                                can                                                     

                                               hani gözlerin vardı

                                               gülen ağlayan

 

                                               hani ellerin vardı

                                               kolların

                                               saran okşayan

 

                                               hani sesin vardı

                                               çın çın kulaklarda 

                                               yüreklerde sıcak

 

                                               hani sen vardın

                                               yakın yakın

                                               günlerden gecelerden önce

 

Önerilerine Ekle Beğendiğiniz blogları önerin, herkes okusun.

 
Tıklayın, siz de blog yazarı olun! Aklınızdan geçenleri paylaşın!
Facebook hesabınızla yorum yapın, daha çabuk onaylansın!
 
 
Toplam blog
: 1064
Toplam yorum
: 308
Toplam mesaj
: 19
Ort. okunma sayısı
: 702
Kayıt tarihi
: 24.03.12
 
 

Türkay KORKMAZ, umuda yolculuğu ertelemez. Mermeri delenin damlanın sürekliliği olduğunu bilir. Y..

 
 
Yazarı paylaş
  • Tümünü göster