Mlliyet Milliyet Blog Milliyet Blog
 
Facebook Connect
Blog Kategorileri
 

12 Haziran '12

 
Kategori
Dil Eğitimi
Okunma Sayısı
9354
 

Türkçenin sözdizimi

Türkçenin sözdizimi
 

DİLİMİZ TÜRKÇE, HÜRSES, TRABZON, 4 EYLÜL 1992


Sözdizimini her dilin anlatımda oluşturduğu, başvurduğu sözcük dizgesi olarak tanımlayabiliriz. Sözdizimi dilden dile değişir.Türkçede sözdizimi şöyle oluşmaktadır:

 Yargı öbekleri (Tümce )

Belirtme öbekleri ( Yargısız anlatımlar )     

1. Yargı Öbekleri        

Yargı öbeği deyince tümce anlaşılmalıdır.Tümce, yargı bildiren söz dizisidir. Bu söz dizisinin oluşmasında Türkçenin değişmezlik, değişebilirlik kuralları dikkate alınır.     

           . Obugün kitapçıdan kitap aldı.

                      Yardımcı öğeler          Temel öğe :Türkçenin genel kalıbı     

           . ..... kitap aldı. / ... kitapçıdan aldı. / ... bugün aldı. / ... o aldı.         

           Yargılı anlatımda önemsenen öğe yükleme yaklaştırılır. Eğer eylem önemsenirse devrik anlatıma başvurulur.

           . Besle kargayı oysun gözünü.

           Sözdizimi dilin düşünce düzenidir. Sözdizimi bozulunca düşünce düzeni de bozulur.Etkisinde

kaldığımız dillerin sözdizimiyle düşünürüz; Osmanlıca, çeviri dil özellikli  Türkçe

           . Bizi şaşırtacak denli çelişkiler olan da yine insanın kendisidir.

           . Okuru okumaktan, edebiyat yapıtından beğeni almaktan soğutan yazarların kusuru, bilindiğinden çok fazladır.

           Bu örnek tümcelerde anlatımın sevimsizliği başka dille düşünüp Türkçe yazmaya özenmekten kaynaklanıyor.Birinci tümcede yazar, “denli” sözcüğünü kullanarak Türkçe anlatımı gerçekleştirdiğini sanıyor. İkinci tümcede de yer alan ”beğeni almak” başka bir dille düşünüldüğünü gösteren çeviri özellikli bir deyim.Türkçede bulunan “beğeni kazanmak” deyimi kullanılsaydı Türkçe düşünüp Türkçe anlatma gerçekleşmiş olacaktı.

           Türkçenin, genel kalıp, önemsenen öğenin yükleme yaklaştırılması, çatısal özellikler, kök değişmezliği, kök-yapım eki-çekim eki sıralaması, ünlü uyumları, belirtme öbeklerinin oluşumunda yardımcı öğe temel öğe sıralamasının geçerliliği dilin değişmezlik özelliği ile açıklanabilir. Bu gerçeği bir alıntıyla doğrulamaya çalışalım:          

           Bugün Türkçe sözcüklere karşı çıkanlar şöyle demektedir: Türkçenin kuralları vardır; bu kurallara karşın sözcük türetiliyor, ekler rastgele kullanılıyor.Ad köküne ulanması gerekenler eylem köküne, eylem köküne ulanması gerekenler ad köküne ulanmaktadır. Az işlek eklerle sözcük türetilmektedir. Bu türetilen sözcükler uydurmadır. diyerek kişi kendi diliyle düşünür gerçeğine karşı çıkmaktadırlar.           

           Kurallara böylesine sarılanlar bakın neler ediyor: Came-şûy’dan – çamaşır, guuşe’den – köşe, nerdûban’dan – merdiven, cehârşen-bih’den – çarşamba, pencşen-bih’ten – Perşembe’ ** türetmek, daha doğrusu uydurmak Türkçe oluyor.Hani dil kuralları  nerede kaldı.

           Bu göstermelik kuralcılar örnek metinde belirtildiği gibi Türkçenin sözdizimini, değişmezlik özelliğini görmezden geliyorlar. Türkçe karşıtı olanlar bakın nelere uydurma diyor: sözcük ( söz-cik), sözlük ( söz-lik ), seçenek ( seç-enek ), görenek ( gör-enek ), örnek ( ör-enek ), denetmen ( denet-men ), sayman ( say-men ), çevirmen (çevir-men ),danışman (danış-men ). Bu sözcüklerin kök ve ekleri dilimizde var, kök ve ek değişmezlik kuralına göre sıralanmış. Sözcükler dilimizin ses uyumu kurallarına da uymaktadır.Peki, bunların neresi uydurmaca!

           Dilimiz dünden bugüne daha gür ve daha güçlenerek gelişmektedir.Yapılması gereken yaşamımızın her alanında ‘Türkçe konuşmak, yazmak; Türkçe düşünmektir.’ Aydınımızdan dil uzmanına, bilim adamımıza ve tüm yurttaşlara düşen görev budur. Bunu başardığımız oranda dilimiz yaşayacak ve boy verecektir.***        

           Türkçe anlatım şiir türünde özellikler gösterir.Şiir; uyum, ezgi, yoğunluk, duygusallık gibi özellikleri nedeniyle sözdizimi kurallarını yok sayabilir.Şiirin kendine özgü kuralları olduğunu bu türün geçirdiği aşamaları incelediğimizde görürüz.          

           “Şair, değişken yapıların bilincine varabilir; bir yorum çokluğuyla karşı karşıya kalabilir; düşüncenin imgesel dilini yapılandırabilir; sözcüklerin işlevsel kullanımıyla, eğretilemelerle, yaratıcılığın önünü açabilir.Şair, yeni kavrayışlarla konu sırtında dolaşırken sözcükler yeni anlamlar yüklenebilir.” ****           

           ezgi      

           halk

           suda balık

           kaç damar

          

           yaşar

           aydın kimliğinde us

           sevgi dokur yürek

 

           bitmeyen ezgi çoğalır

           ince uzun

           dışımızda maviliği

          

           Ozan, şiirde imge, sözcüklere yeni işlevler kazandırma, benzetmeler, eşleştirmeler, çağrışımsal anlatımlarla yeni bir dil yarattığı gibi, yeni kavrayışlara da götürmektedir bizi. 

           2. Belirtme Öbekleri

            Belirtme öbeği, kavramlar arası ilişki kurar.Kavram, nesnelerin, biçimlerin, olgu, durum ve devinimlerin dilde anlatım buluşudur.Değişik ses ve biçimlerle, değişik yollardan oluşan sözcük somut ve soyut kavramları karşılar. Söze dönüşen nesne dile özgü bir genelleme, bir soyutlamadır. Ad soylu sözcükler doğrudan doğruya kendi aralarında ilişki kurarak belirtme öbeklerini oluştururlar.Belirtme öbekleri yargısız anlatımlardır.

           Ad tamlaması

           . Okul bahçesi / okulun bahçesi /okul bahçesinin duvarı 

           Önad tamlaması

           . kırık sandalye / beş yüz / birkaç kişi / masmavi deniz  

           Adıl tamlaması

           . benim evim/ bizim yurdumuz / senin oyuncağın:              

           Sayı öbeği

            . yüz beş / on dört / yüz elli

            Belirteç öbeği                                                      

           . en büyük(eserim) / daha güçlü (atlar) / pek çok (sevmek) 

           Ad öbeği

           . savaşa hazır/ içten pazarlıklı / evde eve / papatyadan beyaz  

           San öbeği

           . İsmet Paşa / Türkay Öğretmen / Ali Yüzbaşı:                          

            İlgeç öbeği

           . akşama dek /dev gibi /denize karşı / çocuk için     

            Bağlaç öbeği

           . hak ve kuvvet / Oya  ile Veli / O ya da ben / ya o ya ben 

           Ünlem öbeği

           . hey Dirse Han / aziz İstanbul/ a budala / ey bülbül:

           İkileme öbeği

           . sıra sıra / az çok / eş dost / şırıl şırıl                                                

          Eylem öbeği

           . boyun eğmek /can atmak / yardım etmek                               

           Anlatımın sözdizimsel bağlantısında dilin öbeklerden oluştuğunu gördük. Dilin bu değişmez özelliği yanında ozanların, yazarların, dilbilimcilerinin dile işlerlik kazandırmasını da dilin değişebilirlik özelliği olarak adlandırabiliriz. Ses değişmeleri: edgü / eyyü / eyü / iyi; anlam değişmeleri:  yavuz :  kötü – yiğit;  ödül : güreşte kazanana verilen armağan (geçmişte), her yarışmada kazanana verilen armağan ( bugün )   sözcük değişmeleri : bediz / bezek / süs . Bu üç özellik dilin değişebilirlik özelliklerindendir.

           Türkçe toplumsal gelişmeye koşut olarak kendini yeniliyor.Türkçeyi, toplumumuzun ulusal dili olarak doğru, anlaşılır biçimde kullandığımızda anlaşmamızın kolaylaşması, toplumsal barışımızın sağlanması gerçekleşecektir. Türkçe, toplumsal yaşamımız için bu denli önem taşımaktadır.                              

 

           ( eğitim sanat , ocak şubat mart 2006)

 

           (Çağdaş Türk Dili , Mayıs 2006 , s. 117-119)

 

* Türk Dili Dergisi Perşembe Toplantısı’nda sunulan bildiri, Kadıköy/Seyhan Kitabevi, 9 Şubat 2006 

** Nihat Sami Banarlı, Türkçenin Sırları, 1972, s.46/1, 291/1

***  Türkay KORKMAZ, Türk Dili, Ekim 1981, sayı : 358 ,  sayfa: 252,25

**** Nuray GÖKAKSAMAZ, Şiir ve Sözcükler, Türk Dili Dergisi, Ocak-Şubat 2001, s.35-37

 

Önerilerine Ekle Beğendiğiniz blogları önerin, herkes okusun.

 
Tıklayın, siz de blog yazarı olun! Aklınızdan geçenleri paylaşın!
 
 

Teşekkürler, saygılar ...

Nil ALAZ 
 14.06.2012 12:13
Cevap :
Sayın Nil Alaz, Yazılarımla ilgili ilk yorumu siz yapmıştınız.Olumlu görüşleriniz beni çok sevindirmişti.Ancak kesintiye uğradı.Umarım bir olumsuzluk yoktur. Bygün yine yorumunuzla beni nurlandırdınız.Görüşleriniz için çok teşekkür ederim. Kartal Kültür Festivali'nde (15 Haziran-6 Temmuz) 25 nolu Kent Konseyi Standındaım,beklerim.Saygılarımla... 0535 390 58 24  14.06.2012 12:42
 

Teşekkürler Sayın Korkmaz..

Erdal Ceyhan 
 14.06.2012 8:12
Cevap :
Sayın Erdal Ceylan, Sizin gibi duyarlı, ilgili insanlara ben teşekkür ederim.Dilimizi doğru, bilinçle kullanmak bireyselliğimizin ötesinde toplumsal yaşamımızın da kazanımı olacaktır.Sevgi, saygıyla...  14.06.2012 11:45
 
Facebook hesabınızla yorum yapın, daha çabuk onaylansın!
Toplam blog
: 988
Toplam yorum
: 307
Toplam mesaj
: 19
Ort. okunma sayısı
: 671
Kayıt tarihi
: 24.03.12
 
 

Türkay KORKMAZ, umuda yolculuğu ertelemez. Mermeri delenin damlanın sürekliliği olduğunu bilir. Y..

 
 
Yazarı paylaş
  • Tümünü göster