Mlliyet Milliyet Blog Milliyet Blog
 
Facebook Connect
Blog Kategorileri
 

07 Kasım '16

 
Kategori
Dil Eğitimi
Okunma Sayısı
6641
 

Türkçenin yapısal özellikleri

Türkçenin yapısal özelliklerinden temel öğelerin sonda bulunması gerektiği,
 
önemsenen öğenin yükleme yaklaştırıldığı,
 
yüklemin çatısal özelliğinin anlatımı etkileyeceği,
 
anadilimizin bilinmesi gereken sözdizimsel kurallarından bazılaıdır.
 
Bu kurallar, anadilimizin 
 
Değişmezlik ekseninde 
 
yer almaktadır.
 
Dilin 
değişebilirlik ekseninde
 
ozanların, yazarların, 
 
dilbilimcilerin dili işleyip geliştirdiklerini görüyoruz, 
 
biliyoruz.
 
. Türkçe anlatımda 
 
temel öğe
 
ya da
 
belirtilen öğe 
 
sonra gelir.
 
. Tümcede önemsenen öğe yükleme yaklaştırılır.
 
. Mantıkça vurgu önemsenen öğe üzerindedir.
 
. Yüklemin çatısal özelliği anlatımı doğrudan etkiler.
 
. Türkçe kısa anlatımı seven bir dildir.
 
. ö-bt-dt-n-y Türkçenin genel kalıbıdır.
 
. Türkçe anlatımda eylem önemsenirse devrik anlatıma başvurulur.
 
Besle kargayı oysun gözünü
y
 
. Türkçede sözcük kökü değişmez köke yapım, çekim eki sıralaması geçerlidir.
 
söz –cük -ler
k ye çe 
 
k (kök), ye (yapım eki), çe (çekim eki)
 
. Belirtme öbeklerinin oluşumunda yardımcı öğe temel öğe sıralaması geçerlidir.
 
kapının kolu sarı araba
bten blen bten blen
 
bten (belirten) - blen (belirtilen)
___________ _____________
yardımcı öğe temel öğe
 
. Türkçeye katılım yeni içeriksel bilgi taşırsa gerçekleşir.
 
Çocuğu ben gezdirdim.
 
Tümceye “ben” sözcüğü gerekmektedir. Çünkü yapılan işin vurgulanması bu sözcüğün katılımıyla sağlanmıştır.
 
Türkçenin yapısal özelliklerini birkaç örnekle somutlaştıralım.
 
Orhan okula dün gitti.
bt
(belirteç tümleci)
 
Orhan dün okula gitti.
dt
(dolaylı tümleç)
 
Dün okula Orhan gitti.
ö
(özne)
 
Sıralanan üç örnek tümcede yüklleme yakın öğeler önemsenen öğelerdir. Yükleme en yakın öğe önemsenir ve diğer öğelere göre baskılı (vurgu) okunur.
 
Okula gidildi.
y
(yüklem)
 
Tümcesinde “git-“ eylemi çekimlenerek “gid-il-di” olarak yazılmıştır. Burada “git-“ eyleminin sonundaki sert ünsüz “t” den sonra ünlü harf “i” gelince “t” yumuşayarak “d” ye dönüşmüştür.
 
Tümcede
 
“git-“ 
 
eylemi yapısal ve anlatımsal değişikliğe uğramıştır.
 
“gid-il-di” 
 
Bu değişikliğe
 
çatısal değişiklik
 
denir. 
 
Eylemin bildirdiği yargıyı yapan somut olarak bilinmiyor. 
 
Oysa önceki örnek tümcelerde işi yapan “Orhan” dı. Eylemin yapıcısı “Orhan” her üç tümcede de özne görevindedir.
 
Yüklemi “gidildi” olan tümcenin öznesi mantıkça 
belirlenecektir.Yani bu eylemi kimler yapabilir diye kendimize soracağız. Bunlar da “öğretmen, öğrenci” vb diye düşünülebilir.
 
Türkçede öğelerin dizilişinin, sözcüklerinin yeniden yapılanmasının, ses dönüşümlerinin kuralları vardır. Tümce kurarken bu kurallara uymak zorunluluğunu duyarız.
 
O bugün kitapçıdan kitap aldı.
ö bt dt n y
 
ö (özne), bt (belirteç tümleci) , dt (dolayı tümleç), 
 
n (nesne), y(yüklem)
 
Yukarıdaki örnek tümcede öğeler 
 
ö-bt-dt-n-y
 
biçiminde sıralanmıştır.
 
Bu sıralanış Türkçede 
 
genel kalıp 
 
olarak adlandırılır. 
 
Bu kalıbın dışına çıkılabilir, öğeler yer değiştirebilir. Önemsenen öğenin yükleme yaklaştırılması bu kalıbı bozar. Bu bozma olayı da Türkçenin ayrı bir kuralıdır.
 
Cebinde beş yüz Türk Lirası var.
ööb y
 
ööb (özne öbeği) y (yüklem)
 
Bugün hava güzeldir.
ö y
 
ö (özne) y (yüklem)
 
Yukarıdaki iki tümcenin 
 
yüklemleri 
 
eylem değildir. 
 
Yani 
 
oluş, kılış, durum 
 
bildirmemektedir. 
 
Yüklem olan sözcükler 
 
“var, güzel” 
 
bir olguyu karşılamak için kullanılan sözcüklerdir.
 
ad
 
Böyle 
 
ad ya da ad soylu sözcüklerle kurulan tümcelerde
 
özne-yüklem
 
genellikle yan yana düşer. 
 
Özellikle 
 
“var, yok” 
 
sözcükleriyle kurulan tümcelerde bu özellik belirgin biçimde görülür.
 
Şahin ÖZŞAHİN bu blog'u önerdi.

Önerilerine Ekle Beğendiğiniz blogları önerin, herkes okusun.

 
Tıklayın, siz de blog yazarı olun! Aklınızdan geçenleri paylaşın!
Facebook hesabınızla yorum yapın, daha çabuk onaylansın!
Toplam blog
: 988
Toplam yorum
: 307
Toplam mesaj
: 19
Ort. okunma sayısı
: 671
Kayıt tarihi
: 24.03.12
 
 

Türkay KORKMAZ, umuda yolculuğu ertelemez. Mermeri delenin damlanın sürekliliği olduğunu bilir. Y..

 
 
Yazarı paylaş
  • Tümünü göster