Mlliyet Milliyet Blog Milliyet Blog
 
Facebook Connect
Blog Kategorileri
 

17 Aralık '14

 
Kategori
Eğitim
Okunma Sayısı
6456
 

Türklerin kullandıkları alfabeler

Türklerin kullandıkları alfabeler
 

Türklerin kullandıkları alfabeler 1

 Dildeki bir sesi gösteren abece’yi oluşturan imlerden her birine harf, bir dildeki harflerin tümüne de alfabe denir. Uygarlık geliştikçe anlaşma, iletişim gereksinimi artmış; insanlar duygu, düşünce ve izlenimlerini simgelerle aktarmaya başlamışlardır. Bu simgeler, evrimleşerek günümüze değin gelmiştir. Eski Mısırlılar, resim yazısı hiyeroglifi, hece temeline dayanan hiyeratik, demotik denilen bir halk yazısını kullanmışlardır. Fenikeliler, bugünkü alfabenin temeli olan her sesi imgeyle biçimlendiren alfabeyi bulmuşlardır. Grekler de yazıyı Fenikelilerden almışlar; bu alfabe, sonraları İtalya’ya geçerek yeniden biçimlendi ve bugünkü alfabelerin temeli oldu. 

Türkler de kendi alfabelerini geliştirdiler. Ancak, İslamlığın etkisinde Arap alfabesini kulanmışlar. Sovyetlerdeki Türkler, Kiril alfabesini kullanmaya zorlanmışlar. Bugün de bu alfabeyi kullanmaktalar. Türklerin bugüne değin kullandığı alfabeler şunlardır:

1. Göktürk alfabesi            

2. Sogd alfabesi

3. Uygur alfabesi                                                                                                               

4. Mani alfabesi                                                                                                         

5. Brahmi alfabesi                                                                                                   

6. Süryani alfabesi                                                                                                             

7. Ermeni alfabesi                                                                                                             

8. İbrani alfabesi                                                                                                                  

9. Grek alfabesi                                                                                                                   

10. Arap alfabesi                                                                                                                

11.Kiril alfabesi                                                                                                                  

12. Latin alfabesi

1.Göktürk Alfabesi.

Göktürklerin alfabesi 38 harflidir. Bu harflerin 4’ü ünlü,3’ü bileşik,31’i ünsüzdür. Yazı, yukarıdan aşağıya, sağdan soladır. Sözcükler birbirinden iki noktayla ayrılır. Ne var ki üzerinde çalışan bilginler, kolay okunmasını sağlamak amacıyla yukarıdan aşağı inen satırları, sağdan sola dizmişlerdir. Harfler birbirleriyle bitişmez, taş ve eşya üzerine kazınmaya elverişlidir. Son yıllarda Issık Göl yakınındaki bir kurganda bulunan iki satırdan oluşan yazı, Göktürk yazısı özelliğinde olup MÖ 5-6. Yüzyıllara tarihlenmektedir. Göktürk Kağanlığı’nın kuruluşundan yüzyıllarca önce bulunduğu kabul edilmektedir. İlk Türk alfabesinden günümüze, Göktürkler döneminde dikilen yazıtlar kalmıştır. İlki,Yenisey Irmağı boyundaki yazıtlardır.1889’da iki yazıt daha çıkmıştır. Öteki yazıtlardan farklı olarak bunların arka yüzlerinde Çince metinler de vardı. Danimarkalı Türkolog Wilhelm Thomsen,1893’ta bu yazıtları çözmüş; bunların Kültigin ve Bilge Kağan tarafından dikildikleri, yazının Türklere özgü, dilinin de eski Türkçe olduğu meydana çıkarılmıştı. Göktürk alfabesinin kaynağına ilişkin çeşitli görüşler vardır:

Kullanılan işaretlerinRunik özellikler taşıdığı ileri sürülmüştür.(Eski İskandinavca’daki işaretler).  Rus Türkolog Aristov işaretleri eski Türk damgalarına benzetir. Thomsen ise Arami alfabesinden türediğini ileri sürer. Göktürk alfabesi, bazı değişikliklerle Hazarlar, Peçenekler ve Sekeller tarafından da kullanılmıştır.(Şerafettin Turan, Türk Kültür Tarihi, s.73.74.75)Bu yazı, yazınımızın ilk yazılı tanıklarıdır. Göktürk yazıtlarının dili, yabancı etkilerden uzak, arı, akıcı ve ulusaldır. Günümüz Türkçesine kaynaklık etmektedir. Sayıların yazımında bu durumu görmekteyiz:

Türkiye Türkçesi: bir, iki, üç, dört, beş, altı, sekiz, dokuz, on…

Göktürk Türkçesi: bir, iki, üç, dört,biş, altı,sekiz,tokuz,on …

2. Soğd Alfabesi

Soğd alfabesi, Sami kökenli Süryani alfabesinin bir türünden çıkmıştır. Türklerin runik yazısından sonra kullandıkları ikinci yazının Soğd alfabesi olduğu söylenebilir. Soğdlar, Türklerin Çinlilerden sonra en çok ilişki kurdukları, kültürlerinin etkisi altında kaldıkları ulustur. Köktürklerden kalan Bugut yazıtı (dikilişi 581) Soğdca yazılmıştır.Gobi’nin güneyinde Sevrey Dağında bulunan ve Uygur Kağanı Bögü’nün 762’de Çin’e yaptığı seferden söz eden Sevrey yazıtı da Soğdca ve Türkçe yazılmıştır. XI. yüzyıldan kalma olduğu sanılan Kara Balasagun yazıtı ise Türkçe, Çince ve Soğdca olmak üzere üç dilde yazılmıştır. Bütün bu veriler, Soğdların ve Soğdcanın Türklerin ekin (kültür) yaşamındaki yerini ve önemini belirtmesi bakımından ilgi çekicidir.

3. Uygur Alfabesi

Türklerin runik yazısıyla uzun süre kullandıkları Uygur alfabesidir. Bu alfabe,Soğd alfabesinden etkilenmiştir. IX. yüzyıl ortalarında Doğu Türkistan’da 400 yıl süren bir devlet kuran Uygurlar, elyazmalarının çoğunu (genellikle Budist metinleri) Uygurca yazmışlardır. Bu alfabeyle yazılmış, Mani ve Nesturi metinler de az değildir. Uygurca yapıtlar, VIII. yüzyıldan kalma Mani diniyle ilgilidir. Uygur yazısıyla oluşturulan Budist yazını, özellikle IX-X yüzyıllarda doruk noktasına erişmiştir. Bu yazının en önemli ürünleri IX.yüzyılda Toharcadan çevrilen Maitrisimit, Beşbalıklı Sıngku Seli Tutung tarafından 925-950 yıllarında Çinceden çevrilen Altun Yaruk , Çinli Budist Rahip Hüen-tsang’ın 629-645 yıllarında Hindistan’a yapmış olduğu yolculukla Çin’e döndükten sonraki çalışmalarını anlatan Uygurca çevrisidir. (Gülensoy,1992,s.46,47)

Uygur Türkçesinde 3’ü ünlü,15’i ünsüz. 18 harf vardır. Harfler genellikle birbirleriyle bitiştirilir. . (Şerafettin Turan,Türk Kültür Tarihi s.74-75)Tahir Nejat Gencan ise,Uygur alfabesinin 14 şekilden birleştiğini belirtmektedir.(Dilbilgisi,1975,s.15) Uygur Türkçesinde iki türlü esesi vardır. Bunlardan ? Türkiye Türkçesindekinden daha açık, e ise daha kapalı seslendirilir. Kalın olan k? ve ? sesleri yanında i’ler ıokunabilir, diğer yerlerde ise i okunduğu kabul edilir. k? ve ? sesleri Türkçedekinden daha kalındır. Bu sesler gırtlağa daha yakın olarak seslendirilir. h? sesi sert olarak seslendirilen bir gırtlak sesidir. Nggenizsi nsesidir. (Vikipedi) Uygur Türklerinin alfabesi de sağdan sola, yukarıdan aşağıya yazılırdı. Uygur yazısıyla yazılmış olan en önemli yapıt, Kutadgu Bilig’dir. Kutadgu Bilig’den iki beyit:

6605 bilig bil özüngke olun kıl töre                                                                                                 bilig bilse özke idi berk tura     

6606 bilgisiz yürek til negüke yarar                                                                                                bilig birle suv tek kamuğka yara

Türkiye Türkçesiyle:

Bilim öğren ; yerini yüksek kıl.

Bilim elde edersen sana kalkan olur.

Bilgisiz gönül ve dil neye yarar?

Bilgi ise su gibi herkese yarar.(Gencan,1975,s.16)

Uygur yazısı Uygur devleti dışında da kullanılmıştır. Kutadgu Bilig’in Viyana nüshası Uygurca ’dır. İslamlığın kabulünden sonra da Doğu Türkistan’da ve Kırım’daki Türk devletlerinde bu alfabe kullanılmıştır. Karahanlılar döneminde(11-12.yy.) Uygur alfabesinin yerini Arap alfabesi almış; ancak Uygur yazısı Doğu Türkistan’da 18. yüzyıla değin kullanılmıştır. Timur İmparatorluğunda ve onun kollarında da Uygur yazısının kullanıldığı bilinmektedir. Osmanlı Sarayı’nda Uygurca bilen yazmanlar vardı. Ebu Said Mirza’nın 1468’de Uzun Hasan’a gönderdiği mektup Uygurca yazılmıştı. Fatih’in Otlukbeli Savaşı’ndan sonra Özbek Han’a gönderdiği Zafername Uygurcadır. Moğollar, bu alfabeyi XX. yüzyıla değin kullanmışlardır.

Uygur yazıtı,Uygur Kağan (746-756)adına yazılmıştır.Dış Moğolistan’daki Sine-usu’dur. Başka bir Uygur hükümdarı adına dikilmiş bir anıt daha vardır 

S Zobu, NAHİDE ÇELEBİ, Erdal Ceyhan bu blog'u önerdi.

Önerilerine Ekle Beğendiğiniz blogları önerin, herkes okusun.

 
Tıklayın, siz de blog yazarı olun! Aklınızdan geçenleri paylaşın!
 
 

Oldukça yararlı bir yazı olmuş Hüseyin bey. Sanıyorum bu yazınızın devamı da gelecek. Emeğinize sağlık. Saygılar, selamlar...

Erol Özışık 
 18.12.2014 23:42
Cevap :
Bu yazının devamı var.Ben de kaynaklardan yararlanıyorum.Özellikle bu alanda eğitim alan gençler de yararlı olur düşüncesindeyim.İlginize teşekkür ederim.Selam ve saygılarımla.  18.12.2014 23:59
 

Kıymetli Öğretmenimiz Sayın, Hüseyin Başdoğan: Hocam yine çok yararlı ve faydalı bir çalışma sonucunda önemli bilgileri ihtiva eden yazınızı okuduk.Türkler bunca Alfabe kullandıktan sonra Türkçe Alfabe en son Alfabe olmuş.Saygılar sunuyorum.Hep sağlığınızı ve mutluluğunuzu diliyorum.

Mehmet Burakgazi 
 18.12.2014 21:22
Cevap :
Mehmet Bey,Türkler tarih boyunca değişik uluslarla içli dışlı olmuş;kaynaşmışlardır.Doğal olarak da yakın ilişki kurdukları ulusların alfabelerini de kullanmışlardır.Yakın ilgin,sağlık dileklerin için teşekkür eder; saygı ve selamlarımı iletirim.  18.12.2014 22:12
 

Sayın Başdoğan, bilgilendirici güzel yazınızdan yararlandım teşekkürler, selam ve saygılar.NAHİDE ÇELEBİ

NAHİDE ÇELEBİ 
 17.12.2014 19:15
Cevap :
Nahide Hanım, İlginize teşekkür ederim.Selam ve saygılarımla.  18.12.2014 16:31
 

Hüseyin Hoca'dan ilginç bir yazı daha.. Ama böyle bir yazı daha çıktı mı, ben mi yanlış hatırlıyorum. Olabilir. Bazen aynı konular , iki üç insanın aklına gelip, farklı şeyler yazabilirler. Mümkündür. Bazen de karşılaştırma yapmak için yararalı oluyor. Teşekkürler arkadaşım.

Erdal Ceyhan 
 17.12.2014 18:46
Cevap :
Daha önce bu konuda ben yazmadım.Alfabeler konusuna devam edeceğim;dile ilgi duyanlara saygı ve sevgilerimle sunacağım Erdal.  18.12.2014 16:58
 
Facebook hesabınızla yorum yapın, daha çabuk onaylansın!
 
Toplam blog
: 325
Toplam yorum
: 1179
Toplam mesaj
: 5
Ort. okunma sayısı
: 1824
Kayıt tarihi
: 04.12.12
 
 

Hüseyin BAŞDOĞAN, 1942'de Malatya- Arapgir'de doğdu.Arapgir Ortaokulunu, Diyarbakır Öğretmen Okul..

 
 
Yazarı paylaş
  • Tümünü göster