Mlliyet Milliyet Blog Milliyet Blog
 
Facebook Connect
Blog Kategorileri
 

09 Mayıs '07

 
Kategori
Arkeoloji
Okunma Sayısı
25241
 

Urartu dili ve yazısı

Urartu dili ve yazısı
 

Dağların ve yüksek yaylaların halkı Urartular’ın çok gelişkin bir yazılı kültürleri olduğunu söyleyemeyiz. Onlar yazıyı daha ziyade kaya anıtları üzerinde kullanıyorlar ve bu anıtlarda kazandıkları askeri zaferleri, inşa ettikleri barajları, sulama kanallarını ve kaleleri anlatıyorlardı. Hititler, Sümerler, Babilliler, Assurlular gibi diğer Ön Asya toplumlarının aksine, yazılı kültürün gelişmişliğini gösteren edebi, dini ve mitolojik metinlere sahip olmayan Urartuların dini inançları ve mitolojileri ancak arkeolojik malzemenin incelenmesi yoluyla kısıtlı bir biçimde anlaşılabilmektedir.

Urartu askeri gücünün yayıldığı tüm alanlarda rastlanabilecek yazıtların sayısı 180’i geçmektedir ve söz konusu yazıtlarda kullanılan yazılı ifadelerin formu üç aşağı beş yukarı birbirine benzemektedir: Urartu uygarlığına ait ilk yazılı anıt olan Madırburç (Sardur burcu) dışındaki tüm yazıtlar Urartuların Baş Tanrısı olan Haldi’nin adıyla başlar: Eğer bir savaş anlatılıyorsa Tanrı Haldi’nin ordunun önünde gittiğinden, eğer bir inşa faaliyeti anlatılıyorsa yapılan eserin Tanrı Haldi’ye adandığından söz edilir.

Urartular, güney komşuları Assurlular’dan aldıkları Yeni Assur stilindeki çivi yazısını kullanıyorlardı. Bunun dışında sınırlı alanlarda (seramik kapların, küplerin üzerleri gibi) kullandıkları bir hiyeroglif yazıları da vardı. Ancak bu hiyeroglifler daha ziyade depolama küplerinin üzerinde, depolanan ürünün cinsini ve miktarını kaydetme amaçlı olarak kullanılmıştı. Kitabelerde kullandıkları yazı, Yeni Assur stilinde olan ve Urartu dilini ifade etmek için kullanılan yazıydı. Urartulara ait az miktarda kil tablette bulunmaktadır. Ancak bunların sayısı hem çok kısıtlıdır, hem de tamamı Urartu'nun son krallarından II. Rusa dönemine (M.Ö. 675'ler) aittir.

Urartu Krallığı’nın ilk kralı I. Sarduri döneminde Assur çivi yazısıyla Assurca yazıtlar yazılmıştır. Örneğin Urartu devletinin ilk yazılı belgesi olan Van Kalesi’nin (Tuşpa) eteklerindeki Sardur Burcu (Madırburç) yazıtı Assurca olarak kaleme alınmıştır. Assur dilinde bir iki yazıt daha kaleme alan Urartular, daha sonra kendi dilleri olan Urartuca’yı kullanmaya başladılar. Urartuların ikinci kralı İşpuini döneminde yapılan dinsel ve yönetsel reformların bir parçası olması muhtemel olan bu uygulama neticesinde Urartular, Assurlular’dan aldıkları çivi yazısını sadeleştirerek kendi dillerine adapte etmişler ve Urartuca’nın dağlık ülkelerinin her yanına dağılan yazıtlar yoluyla günümüze ulaşmasını sağlamışlardır.

Assur çivi yazıyla kayda geçirilmiş olan Urartuca, sabit bir kelime köküne ekler getirilerek kelime türetilen “eklemeli diller” grubuna dahildir. Günümüzde konuşulan hiç bir dille doğrudan bir akrabalığı bulunmamasına rağmen son bilimsel araştırmalar neticesinde Kuzeydoğu Kafkas dilleri olarak nitelenen Çeçen ve İnguş dilleriyle benzerliği olduğu anlaşılmıştır. Urartuca’nın bilinen tek akrabası Hurri dilidir. M.Ö. II. Binyıl’da Doğu Anadolu, Kuzey Mezopotamya ve Kilikya bölgesinde yoğun bir biçimde kullanılmış olan Hurrice ile gerek gramer gerekse vokabüler (kelimelerin söylenişi) bakımından büyük bir benzerliği olan Urartuca’yı bu benzerlikten dolayı bazı dil bilimciler“Yeni Hurrice” olarak adlandırmışlarsa da bunun aslında yanlış bir tanım olduğu anlaşılmıştır. Şu an bu iki dil hakkında kabul edilen görüş; ortak bir dilden türedikleri ancak farklı coğrafyalarda farklı gelişimler gösterdikleri, bundan dolayı da benzer olmalarına rağmen birbirinden bağımsız iki dil oldukları yönündedir. Urartuca ile Hurrice’nin vokabüler açıdan ne kadar benzer diller olduğunu göstermek için bir kaç tane örnek vermek istiyorum:

Ag(e): Getirmek (Urartuca), Ag: Getirmek (Hurrice)
Aru: Vermek (Urartuca), Ar: Vermek (Hurrice)
Pabani: Dağ (Urartular), Pabani: Dağ (Hurrice)
Ebani: Ülke (Urartuca), Umini: Ülke (Hurrice)
Ewri: Efendi, Kral (Urartuca), Ewri: Efendi, Kral (Hurrice)
Haş: İşitmek (Urartuca), Haş: İşitmek (Hurrice)
Huradie: Asker (Urartuca), Huradi: Asker (Hurrice)
Kuri: Ayak (Urartuca), Ugri: Ayak (Hurrice)
Muş: Doğru (Urartuca), Muşu: Doğru (Hurrice)
Pili: Kanal (Urartuca), Pala: Kanal (Hurrice)

Urartu dilinin çözülmesinde ve anlaşılmasında Assurca ve Urartuca çift dilli yazıtların büyük yardımı olduğunu da söylemeden geçemeyeceğim. Bilim dilinde “bilinguis” olarak adlandırılan çift dilli yazıtlarda; aynı metnin iki farklı dilde yazılmış haline rastlarız. Bilinen dilden hareketle bilinmeyen dilin çözülmesinde anahtar bir konuma sahip olan çift dilli metinler, bir çok Eskiçağ dilinin anlaşılabilmesini sağlamıştır. Irak sınırının yakınlarında yer alan Kelişin yazıtı ve yine o civarda bulunan Topzava steli Urartu ve Assur dillerinde bilinguis yazıtlardır ve bunlar Urartu dilinin çözümünde büyük katkılar sağlamışlardır.

Blog Not: Yazımdaki Hurrice-Urartuca karşılaştırmalı kelime tablosu Sedat Alp'in Hitit Çağında Anadolu isimli kitabından alınmıştır.

Blog Resim: II. Rusa döneminde yaptırılan İran'daki Bastam kalesinde bulunan Urartuca bir yazıt.
http://www.vaa.fak12.uni-muenchen.de/Iran/Bastam/finds/Bastam-Cuneiform-Foundation-Inscription.jpg


Önerilerine Ekle Beğendiğiniz blogları önerin, herkes okusun.

Bu blog Editör'den Öneriler alanında yayınlanmıştır

 
Tıklayın, siz de blog yazarı olun! Aklınızdan geçenleri paylaşın!
 
 

Urartular hakkında araştırmaşları ile ünlü ve çok sayıda çalışması olan değerli hoclarımızdan başta Altan ÇİLİNGİROĞLU hocanın olmak üzere, çok sayıda Urartular konusunda kitap ve yazı okudum. Altan hoca gibi birkaç hocanın çalışmaları dışında neredeyse diğer çalışmalar kelimesi kelimesine aynıdır. Neredeyse hepsi kopya, hepsi tekrar. Bunları okumak çok zamanımı aldı. Ama çok az şey öğrendim. Özlem hocanın yazıları farklıdır. Yazıları lezzetlidir. Yeni ufuklar açıyor. Tıpkı sedat Alp hocanın yazıları gibi, Altan ÇİLİNGİROĞLU hocanın Yazıları gibi. Özlem hocanın Yazılarında çok açık bir tarafsızlık gördüm. Oldukça bilimsel. Bundan sonraki yazılarında daha detaylı bilgilerin yer almasını umut ediyorum. Tanrı, kral, yer, ülke, kadın ve erkek işaretleri ve Urartuların kulandığı sayılara ilişkin işaretler. Bağışlayın çok şey istiyorum bu çok zamanınızı alacağını da biliyorum. Kaynak göstermeniz bile bana benim gibi merklılara çok faydası olacak. başarılar diler sevgilerimle...

Lugal 
 18.05.2007 14:42
Cevap :
Sevgili Lugal Sar, Çok teşekkür ederim, güzel sözlerin beni çok onurlandırdı. Bu kadar ilgili ve nazik insanların ricasını kırmak mümkün mü:) Urartular hakkında elimden geldiği kadar sık yazmaya ve bilgilerimi paylaşmaya devam edeceğim. Altan ÇİLİNGİROĞLU hakkındaki sözlerinde çok haklısın. Kendisi dünya da Urartu üzerine çalışan arkeologlar arasında en iyilerden biridir. Ayrıca Altan hoca benim üniversiteden hocamdır. 4 sene boyunca kazılarına katıldım. Bildiğim herşeyi ondan öğrendim. Altan ÇİLİNGİROĞLU'nun öğrencisi olduğum için gurur duyuyorum ve tabi ki ne kadar şanslı olduğumun farkındayım. Sevgiler...  18.05.2007 23:05
 

Benim gibi tarihe meraklı blogcuların merakını giderdiğiniz için çOk teşekkürler...Emeğinize sağlık....sevgilerimle

Beyza'ca Yazılar 
 12.05.2007 22:10
Cevap :
Çok teşekkür ederim Sevgili Beyza, Yazılarımın faydalı olmasına çok sevindim. Böyle güzel yorumlar aldıkça daha çok yazma isteği duyuyorum. Sevgiler...  13.05.2007 19:54
 

Ben bu yazıyı özlemle bekliyordum. Yazıyı görünce kaybetiği oyuncağını bulan çocuk kadar sevindim. Hele hiç bir yerde bulamadığım kitabe ise tam bir sürpriz oldu. Eline, yüreğine sağlık Özlem Hoca Devamını beklemek umuduyla başarılar dilerim.

Lugal 
 10.05.2007 12:39
Cevap :
Merhabalar Lugal Sar, Ricanı tabii ki unutmadım ve söz verdiğim gibi bu konuda bir yazı hazırladım. Beğenmene ve yararlı olmasına çok sevindim:) Zaman buldukça yazmaya devam edeceğim. Sevgiler...  10.05.2007 14:24
 

Sizi tebrik ediyorum, yazınızı dikkatle okudum, belgesel gibi hoşdu devamını dilerim bu yazının... Sevgiyle ve araştırmayla kalın....

Portakal Çiçeği ve FISILTI 
 09.05.2007 10:24
Cevap :
Çok teşekkür ederim Sevgili Serap Hanım, Vakit buldukça Urartular ve diğer Eskişağ uygarlıklarıyla ilgili yazılarıma devam edeceğim. Sevgiler...  09.05.2007 15:10
 
Facebook hesabınızla yorum yapın, daha çabuk onaylansın!
Toplam blog
: 130
Toplam yorum
: 273
Toplam mesaj
: 135
Ort. okunma sayısı
: 4673
Kayıt tarihi
: 08.08.06
 
 

Ege Üniversitesi Protohistorya ve Önasya Arkeolojisi bölümü mezunuyum. Şu anda Marmara Üniversitesi ..

 
 
Yazarı paylaş
  • Tümünü göster