- Kategori
- Dil Eğitimi
Dil Eğitimi
EYLEM ÇATISI
Eylem, Türkçe sözcük olup oluş, kılış, durum anlatır.
Eylemin tümce içinde nesne ve özneyle girdiği ilişkiden dolayı gösterdiği özelliğe
eylem çatısı
denir.
Eylem tümce içinde yüklem görevinde kullanılırken
nesne
ve
öznesine
göre incelenerek adlandırılır.
Bu adlandırma iki başlık altında ele alınarak incelenir:
NESNELERİNE GÖRE EYLEMLER
Umut oyuncağını kırdı / kır- GEÇİŞLİ
-------------- ----
blin y
Kuşlar uçuyor. / uç- GEÇİŞSİZ
----------
y
Umut oyuncağını kırdırdı / kırdır- ETTİRGEN
-------------- --------
blin y
Kuşları uçurdu. / uçur- OLDURGAN
---------- --------
blin y
Eylem tümce içinde yüklem görevindeyken
nesne almışsa GEÇİŞLİ,
nesne almamışsa GEÇİŞSİZ,
geçişli eylem yeniden geçişlilik kazanmışsa ETTİRGEN,
geçişsiz eylem geçişlilik kazanmışsa OLDURGAN
eylem olarak adlandırılır.
- GEÇİŞLİLİK EKLERİ
***************************
Eylem kök ya da gövdelerine gelerek eyleme geçişlilik kazandıran, geçişlilik derecesini artıran eklere geçişlilik ekleri denir.
“ -(i)r, - dir, -(i)t ”
olmak üzere üç geçişlilik eki vardır.
Örnekler
bit- / bit-ir- : ( geçişsiz / geçişli )
düş- / düş-ür- ; gül- / gül-dür- : ( geçişsiz / geçişli )
incel- / incel-t- : ( geçişsiz / geçişli )
aç- / aç-tır- : ( geçişli / ettirgen)
...ÖZNELERİNE GÖRE EYLEMLER
*****************************************
. Özgür kalemi kırdı.
---------- -------
ö y
“Kır-” eylemi çatı eki almamış, özne açıkça belli. Özne yapıcı, ETKEN. ( Özgür)
*
. Kalem kırıldı.
---------- --------
sö y
“Kır-ıl-” eylemi özneyle ilişkili “ıl” çatı ekini almış; nesne durumundaki öğe özne görevini üstlenmiş, yani sözde özne (sö) yerini tutmuş olduğundan EDİLGEN. “Kır” eylemi geçişli eylem, “-ıl” edilgenlik eki, “ kır-ıl- ” geçişli edilgen eylemdir.
. Size “buradan ayrılmayın” denildi.
-------------------------- ---------
sö y
buradan ayrılmayın: sözde özne (sö)
denildi:yüklem
de- :geçişli
de-n-il- : katmerli edilgen “-n”, “-il” edilgenlik ekleri
*
. Ayşe korundu.
------- -----------
sö y
“Koru-n-” eylemi özneyle ilişkili “-(i)n” çatı ekini alarak nesne durumundaki öğeyi sözde özne yapmış. “Koru-” geçişli eylem, yani tümce kurarken nesne alır. “Koru-n-” eylemi “-n” edilgenlik ekiyle geçişli EDİLGEN olduğundan özne sözde özne olur.
Ayşe : sözde özne
korundu:yüklem
*
. Oya tarandı.
------- -----------
ö y
“Tara-” eylemi özneye yönelik “-(i)n” çatı eki eylemin özne üzerinde olmasını sağlıyor. Eylem özne üzerine dönüyor, bu nedenle DÖNÜŞLÜ eylem olarak adlandırılır.
Oya: özne
tarandı:yüklem
*
. İki çocuk sokakta dövüştü.
------------- ------------
ööb y
“Döv-üş-” birden çok kişi eylemi karşılıklı yapmış olduğundan İŞTEŞ çatılı eylem olarak adlandırılır. Özne “iki çocuk” gerçek, etken. “Döv-” geçişli eylemi “-(i)ş” çatı ekini alarak karşılıklılık gerçekleşmiş.
iki çocuk: özne
dövüştü:yüklem
Eylemin özne olan ilişkisini yukarıda aldığımız örnek tümcelerle adlandırdık.
Eylemler, öznelerine göre :
ÇATI EKLERİ
**************
-(i)l, (i)n, -ş
Türkçede özne-eylem ilişkisi çatı olarak adlandırılır.
- ETKEN : eksiz
- EDİLGEN : -(i)l, -(i)n ekleriyle
- DÖNÜŞLÜ : -(i)l, -(i)n ekleriyle
- İŞTEŞ : -ş ekiyle
olmak üzere dört çatıda görünüm kazanırlar.
KISALTMALAR:
-----------------------
ö:özne / y : yüklem / blin : belirtili nesne / sö : sözde özne /
ööb : özne öbeği
- Toplam blog
- : 1064
- : 732
- Kayıt tarihi
- : 24.03.12
Türkay KORKMAZ, umuda yolculuğu ertelemez. Mermeri delenin damlanın sürekliliği olduğunu bilir. Y..