- Kategori
- Dil Eğitimi
Eylemlerin yapısı - 2
Trabzonlu yıllar 1980 -1992
-.. ÖZEL BİLEŞİK EYLEMLER
Ulaç ekleriyle kurulan bu bileşik eylemler biçimce birleşmiş, anlamca kaynaşmış eylemlerdir.
-... YETERLİK EYLEMİ
. Orhan güçlükle kalkabildi.
. Önemli olan burada bekleyebilmek.
. Hava kararıyor yağmur yağabilir.
Örnek tümcelerde, “ yeterlik, başarı, olasılık ” anlamlarını “-e, -a ” ulaç eklerinden sonra gelen “ bil- ” eylemi vermektedir.
Olumlu
kalkabildi (kalk-a-bil-di) : kalkmaya gücü yetmek
bekleyebilmek (bekle-y-e-bil-mek): beklemeyi başarmak
yağabilir (yağ-a-bil-ir) : yağmurun yağma olasılığı
Olumsuz
kalk-a-ma-dı : gücü yetmemek, olumsuzluk “ -a (-e) ”ulaç ekinden sonra birinci eyleme (temel) gelir, ikinci eylem “ bil-” (betimleme) ise kullanılmaz. Ulaç eki “-a” yalın eylemin olumsuzuyla bileşik eylemin olumsuzunu ayırmaya yarar.
kalk-ma-y-a-bil-ir : Olumsuzluk “-ma (-me) ” birinci eyleme (temel) doğrudan gelebilir,ulaç eki “-e (-a) olasılık anlamı katan ikinci eylem (betimleme) “ bil-” ile birlikte kullanılabilir. Öznenin bilgisi içinde, eylemin yapılması isteğe bağlı.
Eylemler “-me” ekiyle olumsuzlaşır. Ancak, yeterlik eyleminin olumsuzlaşmasında yukarıda görülen örneklerde olduğu gibi özellik vardır.
kalk-a-ma-y-a-bil-ir : Olumsuzluk her iki eylem üzerinde “-a ” ulaç eki ikizleşmiş, gücün yetmeyişi ve olasılık anlamları birleşmiş.
Soru
kalk-a-bil-ir-mi-y-im ? : İzin verir misiniz anlamlı dilek özelliği var. Olumlu.
kalk-ma-y-a-bil-ir-mi-y-im ? : Olumsuzluk birinci eylemde, ulaç eki “-a” olasılık anlamı katan ikinci eyleme birlikte kullanılmış. Olumsuz soruda, gücün yetmeyişi, olasılık anlamları var.
kalk-a-ma-y-a-bil-ir-mi-y-im ? : Olumsuz soru her iki eylem üzerinde, gücün yetmeyişi, olasılık anlamları sorgulanıyor.
Bel bağladığın tepelerden
Gün doğmayabilir bir daha
Cahit Sıtkı Tarancı
doğ-ma-y-a-bil-ir : Olumsuzluk birinci eylemde, “doğ“ eyleminin gerçekleşmeme olasılık anlamı var.
doğ-a-ma-y-a-bil-ir : Olumsuzluk her iki eylem üzerinde olanaksızlık, olasılık anlamları birleşmiş.
Yeterlik eyleminin olumsuzlarından olumsuzluk ekini çıkardığımızda, geriye kalan eylem tabanında “-e, -a ” ulaç eki varsa bu biçimde bileşikliği, anlamda da yeterlik kavramını gösterir.
Yeterlik eyleminde “bil-“ betimleme eylemi öz anlamını koruyan, ulaç eki almış temel eyleme bitişik yazılır.
Örneğin, okuyabil-
Temel eylem “ oku- ” ünlü ile bittiği için araya “y” kaynaştırma ünsüzü girmiş.
Yeterlik bileşik eylemi temel eylemin yapılma, gerçekleştirme gücünün bulunduğunu ya da bulunmadığını gösterir.
-... TEZLİK EYLEMİ
. Bunu da öğreniver diyemedim.
. Duyunca koşuverdi.
. Çocuğa bakıver ağlamasın.
. Birden duruverdi.
öğren-i-ver diyemedim ( öğren-me-y-i-ver ) : önemsizlik
koş-u-ver : tezlik, çabukluk
bak-ı- ver : dileyiş
dur-u-ver : beklenmezlik
Temel eyleme “-i” ulaç ekinden sonra “vermek” betimleme eylemi getirilerek yapılan tezlik eylemi temel eyleme çabukluk, tezlik, önemsizlik, dileyiş, beklenmezlik, apansızlık anlamları katmaktadır.
Tezlik eyleminin olumsuzu iki biçimde olmaktadır:
Öğren-i- ver-me, bak-ı-ver-me, yaz-ı-ver-me : Bileşik tabanın sonuna“-me” olumsuzluk eki gelmiş, bileşik eylemde tezlikle, kolaylıkla yapmama anlamı var.
Öğren-me-y-i-ver, bak-ma-y-ı-ver, sat-ma-y-ı-ver : Olumsuzluk eki “-me” birinci eylemin sonuna gelmiş, bileşik eylemde önemsizlik, gerçekleştirmemek anlamları var.
Tezlik eyleminde “ver-“ betimleme eylemi öz anlamını koruyan ulaç eki almış temel eyleme bitişik yazılır. Örneğin, yazıver, alıver, seviver
-... SÜRERLİK EYLEMİ
. Arabası kaçırıldığında arkasından bakakaldı.
. Siz gidedurun kavuşurum.
. Birden çıkageldiler.
. Bu gözler dost yüzüne bakagider.
Eylem tabanlarına “-e / -a ” ulaç ekinden sonra “kal-, dur-, gel-, git-” betimleme eylemlerinden biri getirilerek temel eyleme, sürerlik (süreklilik), apansızlık anlamı katar.
bak-a-kal- : sürekli bakmak
gid-e-dur- : gitme eylemini sürdürmek
çık-a-gel- : beklenmezlik, apansızlık
bak-a-git- : bakma eylemini sürdürmek
Sürerlik anlamı kuran betimleme eylemleri, çekimli eylemlere, bağlama ulacı “ –ip ” ve “ –r ” ortacı almış eylemlere de gelebilir.
Örneğin,
. Ahmet Cemil dondu kaldı.
Halit Ziya Uşaklıgil, Mai ve Siyah
. Arayıp durdum yıllarca seni.
. Her gün o pencereden bakar durur.
Örneklerde sürerlik anlamı veren “ dondu kaldı, arayıp durdum, bakar durur ” bileşik eylemleri ayrı yazılmaktadır. Ancak, “donakal-, arayadur-, bakadur-,” ulaç eki “ -e / -a ” alınca bitişik yazılır.
. ........ hiçbiri onları zevklerinin en küçüğünden alıkoyamaz.
Falih Rıfkı Atay
Yapı ve anlam bakımından “alıkoy-“ sürerlik eylemidir, bitişik yazılır.
Olumsuz
Sürerlik eyleminde olumsuzluk ikinci eylem üzerinde yapılır.
Örneğin,
uyuyakal-ma-mış
alıkoy-ma-y-nız
koşupdur-ma-sın
Sürerlik eyleminde birinci eylemlerin de olumsuzlaştığı görülmektedir.
Örneğin,
Bir milletin başına büyük bir felaket gelmeyedursun.
Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Zoraki Diplomat
Gel-me-y-e- dur-sun : Olumsuzluk eki birinci eylemden sonra gelmiş.
-... YAKLAŞMA EYLEMİ
. Ayağım kaydı düşeyazdım.
. Bardak kırılayazdı.
Temel eyleme, “ -e / -a ” ulaç ekinden sonra “yaz-“ betimleme eylemi getirilerek yapılan bu bileşik eylemde yaklaşma, az kalma anlamları bulunur.
düş-e-yaz-dı-m : Az kaldı düşüyordum.
kı-ıl-a-yaz-dı : Az kaldı kırılıyordu.
Yaklaşma eyleminin olumsuzu gelişmemiştir.
. Gün açtı açacak.
. Ses duyuldu duyulacak.
“ -di, -ecek ” li eylemlerin ikilemesi de yaklaşma anlamı veriri.
Özel Bileşik Eylemler arasına yabancı öğe geldiğinde, kimi kez de özel kuruluşlu olanlar ayrı yazılır. Özel bileşik eylemler genelde bitişik yazılır.
Örneğin,
kona da bilsem,
bakıp durur vb.
- Toplam blog
- : 1064
- : 732
- Kayıt tarihi
- : 24.03.12
Türkay KORKMAZ, umuda yolculuğu ertelemez. Mermeri delenin damlanın sürekliliği olduğunu bilir. Y..