Vurgulamada özel durumlar

Ata Koleji, Beşiktaş / İstanbul, 21 Mart 1996

1. Birkaç belirteç ve bağlaçta vurgu başa doğru kayar.

Şimdi, ancak, haydi, aferin vb.

Şimdi geliyorum. Ancak, çalışanlarla yükselir bu yurt. Haydi, durma koş. Aferin, benim oğluma.

2. Tür adları yer adı olarak kullanılınca vurgu başa kayar.

Kartal, Sirkeci, Kazan, Keskin, Pazar, Çeşme, Yatağan, Bayındır,Tokat, Ordu, Zonguldak vb.

3. Tür adları yer adı olarak kullanılmazsa vurgu sonda yer alır.

kartal, sirkeci, yatağan, tokat, ordu vb.

4. “-ce”eki önad, belirteç görevinde kullanılan sözcükte vurguyu üzerine çeker.

Bolca (giysi), yumuşakça (kumaş), güzelce (ev); bolca (yedi), kardeşçe (yaşadı), insanca (konuştuk) vb.

5. Dil adı türeten “-ce” eki vurguyu çekmez.

Türkçe, Almanca vb.

6. “ile, ise, idi, imiş, iken” bitişik azıldığında değişerek “le, -se, -di, -miş, ken” olur bu nedenle vurguyu çekmez.

tebeşirle, yazacaksa, kardeşiyle, istediyse, çalışkandı vb.

7. Sesteş sözcükler arasında vurgu değişikliği olur.

Rekoru bindiği at kırdı. Çocuk camı kırdı.

8. Bileşik sözcüklerde vurgu başa kayar.Öbek vurgusu özelliği gösterir.Bu nedenle birinci öğe vurgulu okunur.

aslanağzı, Ortaköy, karasinek, onbaşı

9. Kimi bileşik sözcüklerde –adlar, önadlar- vurgu son heceye kayar.

Kahvaltı, baykuş, kırkayak, seksen, sütlaç, açıkgöz, pisboğaz, gözüpek vb.

10. Belirtili ad tamlaması, bağlaç öbeği ve ikilemlerin iki öğesi de vurguludur.

evin çatısı, barışın sevinci

Ali ile Veli, gerek ben gerek sen ;

yavaş yavaş, ışık ışık. büyüklü küçüklü vb.

11. Kişi adlarında vurgu son hecededir, ancak çağırma durumlarında vurgu ilk heceye kayar.

Gökşin, Orhan, Umut;

Gökşin, Orhan, Umut

12. Bütün heceleri açık olan yer adlarının ilk ya da ikinci heceleri vurguludur.

Anadolu, Adana, Rumeli, Görele vb.

13. Yer adlarında kapalı hecenin vurguyu çekmesi iki heceli sözcüklerde başta, ikiden çok heceli sözcüklerde vurgu kapalı olan ikinci hecededir.

Artvin, Bafra, Düzce, İzmir

Edirne, Çanakkale, Diyarbakır, Erzincan

14. Sözcük vurgusu değişik hecelere kaydırılırsa anlam değişmesine yol açabilir.

Görüşmeden çıktı. (Vurgu “-rüş” hecesinde, sözcükteki anlam “Görüşme gerçekleşmemiş.”)

Görüşmeden çıktı. (Vurgu “-me” hecesinde olursa sözcüğün anlamı, “Görüşme gerçekleşmiş.”

Bu açıklamaları başka tümcede gösterelim:

Türk kurmayı görüşmeden ayrıldı.

Türk kurmayı görüşmeden iyi sonuç aldı.

Birinci tümce “-me” olumsuzluk eki, ikincideyse “-me” eki yapım ekidir.

Türkay KORKMAZ, umuda yolculuğu ertelemez. Mermeri delenin damlanın sürekliliği olduğunu bilir. Y..