Büyüden Gerçeğe Bize Işık Tutan Hanımefendi Ursula K. LeGuin

Fantastik roman ve bilim kurgu edebiyatının mihenk taşlarından olan LeGuin 1929 yılında California Berkeley’de doğdu. Babası Alman göçmeni ünlü antropolog Alfred Kroeber, “Kültürün bozulması, dilin yıkımı, tek kültürlülüğün parçalayıcılığı” konularında çalışmalar yapmış biri. Annesi Theodora Kroeber ise; eşinin Amerikan yerlilerinin yaşamına olan tutkusunu paylaşarak, 1961 yılında “Ishi in Two Worlds” ile Yahi yerlilerinin medeniyetle karşılaşmasını yazdı.

LeGuin, Radcliff College’den sonra, Columbia Üniversitesi'nde Fransızca ve İtalyanca üzerine eğitimini tamamlayıp, Fullbright bursu ile Fransa’ya doktora yapmaya giderken tarihçi Charles LeGuin ile tanışır ve 1953 yılında Paris’te evlenir. Doktorasını tamamlamaz. Artık kendine iş olarak, tam zamanlı ev hanımlığını ve yazarlığı seçmiştir.

Yazdığı ilk öykü ve şiirlerini yayınevlerine gönderir ama başta red cevabını alır, ta ki 1962 yılına kadır. Fantastic dergisinde “Paris’te Nisan” adlı öyküsü yayınlanmıştır. Sonrası gelir… İlk romanı, “Rocannon’un Dünyası” 1966 yılında basıldı. İlk büyük başarısını “Yerdeniz Büyücüsü” ile kazandı. Bu roman 1968 yıllında Globe-Hornbook ödülünü aldı. Alınan ödüller elbette önemli ama LaGuin bu eseri ile gelecek kuşaklara büyülü bir armağan verdi. Get’in sis yaratarak başlattığı bu sihirli serüvende; insan kendisi ile karşılaşıp, kendine direnerek büyür… LaGuin, Yerdenizin bir üçleme olmasını planlamıştı. 1971 yılında “Atuan Mezarları”nı, 1972’de “En Uzak Sahil”i yazdı. Sonra üçlemeye “Tehanu” dahil oldu, derken 2001 yılında yayınlanan ve Yerdeniz'de geçen beş öyküden oluşan “Yerdeniz Öyküleri” ile seri beşe tamamlandı.

Bu kısa hatırlatmadan sonra LeGuin’in eserleri genel olarak değerlendirildiğinde; yazar okurunu teknoloji ile uzayın derinliklerine fırlatmaz, ya da Homo Sapiensin’ten farklı türlerle birlikte bir serüvenden diğerine koşturmaz. İnsan merkezlidir. Özellikle anarşizm ve Taoculuktan esinlenmiştir. Bu bağlamda LeGuin; bilim kurgunun, uzay fantezisinden öte, eleştirisel bir yazım türüne dönüşmesine katkı sağladı. Yapıtlarında alternatif düşünüş, yaşayış biçimleri kurguladı.

Yerdeniz’de geçen öykülerden farklı olarak, tasarladığı Hain kökenli evrende; değişik gezegenlerde, kendine göre yaşam biçimleri oluşturmuş insanlar, ataları olan Hainlilerle birlikte, farklılıklarından bir bütünlük yaratarak, Ekumen adını verdikleri birlikte, var olmaya çabalarlar. Gezegenler arası uzaklık, ışık hızına yakın bir hızla alınıp, gemidekiler, yola çıktıklarından onlarca veya yüzlerce yıl sonrasına ulaşırlar. Zihinsel iletişim öğrenilmiştir. Yüzlerce ışık yılı uzaklıklarla, “Yanıtlayıcı” ile anında iletişim kurulabilen bu kainatı anlatan kitaplardan en önemlisi Karanlığın Sol Eli’dir.

Nebula ve Hugo ödüllerini alan eser 1969’da yayınlandı. Hikaye, kış gezegeni Gethen’de geçer. Ekumen seyyarı Genly Ai, kış gezegeninin Ekuman birliğine katılması için diplomatik görevle ordadır. Zorlu bir süreçtir. Gethen’de cinsiyet yoktur ama kemmer ve somer vardır. İnsanlar cinsiyetsiz oldukları somerden, belli zamanlarda çıkıp, hormun durumlarına veya çevre şartlarına göre erkek ya da kadın olurlar. Kemmer adı verilen bu bir iki günlük süreçte cinsellik en yoğun seviyede yaşanır. Hayat durur adeta. Bir önceki kemmerde erkek olan biri, bir sonrasında kadın olabiliyor. Bu durumda bir çocuğun annesi, bir başkasının babası da olabilmekte. Gethen’dekiler kuşkusuz öldürmeyi biliyorlar ama bizim bildiğimiz anlamda hiç savaş olmamış burada. Toplu katliamlar yaşanmamış, tecavüz yoktur, onun ötesinde yaşamın diğer yarısında yer alan kadının ezilmişliğinin tarihi de yoktur bu kış gezegeninde.

LaGuin, Karanlığın Sol Elin’de, “İki insan davetsiz bir yere gelirse bu işgal olur,” der. Günümüz dünyası için düşünüldüğünde ne kadar da anlamlı…

1967 yılında yayınlanan “Yanılsamalar Şehri” (Türkçede ilk baskı Hayaller Şehri olarak çıktı), bilincin bilinmezinde dolaştırır okuyucuyu. Sarı gözlü insanların yaşadığı, Weral gezegeninden bir grup kâşif, atalarının ayrıldığı gezegene geri gelirler, gelen kâşif Agad Ramarren ayrılırken yanında yerli Falk bilincini de götürür. Bu evden ayrılış mı yoksa eve dönüş mü?

1974 yayımlanan “Mülksüzler” (1975’de Nebula ve Hugo ödüllerini aldı), LeGuin’nin ülkemizde en çok bilinen eserlerdir. Doğanın cömert olduğu Uras’a, çorak ayı Anarres’den gelen fizikçi/anarşist Shevek’ın, bu iki dünyayı değiştiren yolculuğuna bir yolculuktur. Hain evreninde geçen bu romanda, bizim dünyamız Arz’ın başına gelenleri de kıyıdan köşeden öğreniyoruz. Bu evrende yer alan gezegenler; Ekumen’a insanlık çıtasını yükseltmek için, ellerinde yarattıkları medeniyetlerle katılırken, biz mahvettiğimiz Arz’da yaralarımızı yalayarak merhamet uyandırıyoruz.

“Bağışlamanın Dört Yolu”, dört hikayeden oluşan, kölelik sisteminin sürdüğü Werel ve Yeowe’nin anlatıldığı, kadının hâlâ arka kapıdan girip çıktığı bir romandır. Bu kitapta; yüz bin yılların tarihine sahip, anarşizm dahil bir çok sistemi denemiş, doğal yolla doğum kontrolün öğrenildiği, dayıların baba olduğu yaşlı Hain medeniyeti hakkında bir öykü yer almaktadır.

“Dünyaya Orman Denir” ise; rüya zamanıyla gerçek zaman arasında yaşayan, yeşil tüylü orman insanlarının istilacı Arzlılara verdiği mücadeleyi anlatır. “Balıkçıl Gözü” yeni bir gezegene yerleşen insanların vahşetlerini de yanlarında götürüşünün öyküsüdür. “Dünyanın Doğum Günü” birbirimden ilginç sekiz öyküden oluşur. Öykülerden biri, Kış gezegeni Gethen’de ergenliğe giren bir gencin ilk kemmerini hikaye eder. Son öykü Kaybolan Cennet ise; din konusunda okurunu yeniden düşünmeye davet eder.

Bugün aramızdan ayrılan bu büyük Büyü Ustası; bize sunduğu fantastik dünyalar ile insanlığa güvenebileceğimizi, onun sorunların üstesinden geleceğini söylüyor…

Sofya Kurban

Kuynak:

The Guardian 17.12.2005, Maya Jaggi

Karanlığın Sol Eli; Ayrıntı Yayınları

Bağışlamanın Dört Yolu, Metis Yayınları

Dünyanın Doğum Günü, Metis Yayınları

Mülksüzler, Metis Yayınları

Yanılsamalar Şehri, İmge Kitabevi Yayınları

Rocannun’un Dünyası, Metis Yayınları

Dünyaya Orman Denir, Metis Yayınları

www.dusdefteri.com

www.ursulakleguin.com