- Kategori
- Edebiyat
Cengiz Aytmatov'un roman tadında hayatı !

Cengiz Aytmatov
Cengiz Aytmatov’un siyah beyaz portresi Moskova Maksim Gorki Edebiyat Enstitüsünün Sovyetler Birliği döneminden kalma onur köşesinde hala asılı duruyor. Bu resmin önünden her geçtiğimde, eserlerini okumak için söz verirdim kendime. Ancak bu günlerde fırsat bulup “Gün Olur Asra Bedel” ve “Toprak Ana” isimli romanlarını okuyabildim.
Eserlerini okuduğum yazarların, gerçek hayatları, eserlerini tarihin hangi döneminde yazdığı gibi detaylar beni çok ilgilendirir. Cengiz Aytmatov’un hayat hikayesini okuyunca ne kadar doğru yaptığımı bir kez daha gördüm. Cengiz Aytmatov’un romanlarında, kendi hayatının izlerini gördüm.
Bir roman ortalama ne kadar sürede yazılabilir ? Romanın konusuna ve yazarın motivasyonuna göre değişir doğal olarak sorunun cevabı. Anlatılan hikayenin içeriğine, araştırma yapılması gereken öğelere ve yazarın bu öğeler konusundaki bilgi dağarcığına, yazarın hayat tecrübelerine göre de değişir. Ne kadar sürede yazıldığı, romanın başarısını göstermez belki ama yazarın bilgi dağarcığı ve hayat tecrübesi hakkında fikir verir.
Gün Olur Asra Bedel romanının son satırından öğrendiğimize göre; Aralık 1979 –Mart 1980 tarihleri arasında yazılmış. Yani yaklaşık 4 ay sürmüş. Cengiz Aytmatov bu romanı yazdığında 52 yaşlarındaymış. “Bu yaştaki bir yazarın 394 sayfalık bir romanı (Elips yayınevi, Ekim 2007, 10.baskı) bu kadar kısa bir sürede yazabilmesi için nasıl bir bilgi dağarcığı ve hayat tecrübesi olması gerekir ?”, sorusunun cevabı Cengiz Aytmatov’un hayat hikayesinde gizli !
Cengiz Aytmatov 1928 yılında Kırgızistan’da doğmuş. Doğumu, Rusya’da 1917 Ekim devrimi ve onu takip eden iç savaştan sonrasına, sosyalist sistemin yeni yerleşmeye başladığı sıkıntılı bir döneme rastlıyor. Bu dönem, sosyalist rejimi koruma haricindeki her şeyin teferruat ! olduğu bir dönem. Babası Törükul Aytmatov, Stalin emriyle tutuklanan aydınlar arasındaymış. KGB tarafından alıp götürüldüğünde Cengiz Aytmatov dokuz yaşındaymış. Babasının kurşuna dizilerek öldürüldüğünü ancak yirmi yıl sonra (1957) öğrenebilmiş. II.Dünya Savaşı’nın başlaması ile birlikte bütün yetişkinlerin cepheye gitmesi sebebiyle, daha 14 yaşında köy kooperatifinde tarım makinaları sayımı, vergi tahsildarlığı gibi işlerde çalışmak zorunda kalmış. Ama yine de öğrenimini ihmal etmemiş ve Kazakistan’da Veterinerlik ve Kırgızistan’da Tarım Enstitüsünde öğrenim gördükten sonra, Moskova’da Maksim Gorki Edebiyat Enstitüsünde öğrenimine devam etme fırsatı bulmuş. Pravda gazetesinde yazmaya başlamış, ardından yazdığı eserlerle üne kavuşmuş ve 1957 yılında Sovyet Yazarlar Birliği’ne üye kabul edilmiş. Gün Olur Asra Bedel romanının film çekimleri sırasında rahatsızlanarak, böbrek yetmezliği teşhisi ile tedavi için Almanya’ya gitmiş ve Haziran 2008’de orada yaşamını yitirmiştir.
“Toprak Ana”, kocasını ve oğullarını II.Dünya Savaşı sırasında kaybeden köylü bir kadının hikayesi. Okurken gözleriniz doluyor. Cengiz Aytmatov’un gençlik döneminde bu türden olayları çok sık görmek mümkündü. Rusya’yı tanımayanlar için söyleyeyim, Rusya II.Dünya Savaşı’nda 25 milyon kayıp vermiş bir ülke. Stalin, Hitler Almanyası ile yaptıkları savaşta esir düşmeyi bile yasaklamış ! Esir düştükten sonra kurtulanlar, ajan ya da vatan haini ilan edilmiş. Ayrıca cephenin gerisindeki ayrı bir birlik, savaştan kaçanları anında kurşuna dizermiş. Ruslar bu şekilde vatanlarını savunmuş, Hitler Almanya’sını durdurabilmiş ve sonunda da yenebilmişler.
Gün Olur Asra Bedel romanı; bozkırda bir demiryolu istasyonunda geçiyor. Kazangap isimli demiryolu çalışanı ölüyor ve en yakın arkadaşı Yedigey, töreleri gereği onu Atabeyit mezarlığına defnetmek üzere götürüyor. Yolda ise, hatıraları canlanıyor; Almanlara karşı savaşması, savaş bitiminde Aral Denizi kıyısındaki köyüne dönüşü, köyden karısıyla birlikte ayrılmaları ve Kazangap ile tanışmaları, Kazangap’ın teklifi üzerine bozkırdaki istasyonda işçi olarak çalışmaya başlamaları, Atabeyit mezarlığının hikayesi... Kendisinden sonra karısı ve iki çocukları ile birlikte istasyona işçi olarak çalışmaya gelen Abutalip adında eski bir öğretmenden bahsediliyor. Abutalip savaşta Almanların eline esir düşmüş fakat kaçmış ve Yugoslav partizanları ile birlikte yine Almanlara karşı savaşmaya devam etmiş. Ama bu durum KGB’yi şüphelendiriyor ve bir gün istasyona geliyorlar. KGB, Abutalip ile ilgili olarak Yedigey’i sorguya çekiyor. Yedigey, Abutalip’in ne kadar iyi bir insan olduğunu anlatıp elinden geldiğince savunmaya çalışıyor. Ama yapabileceği bir şey yok, KGB alıp götürüyor Abutalip’i. Uzun zaman sonra Abutalip’in kalp krizinden öldüğünü öğreniyorlar. Roman kahramanı Abutalip’in ölüm haberini aldıkları yıl (1957), Cengiz Aytmatov’un gerçek babasının ölüm haberini aldığı yıla denk geliyor ! Atabeyit ise gerçek hayatta babasının da gömülü olduğu tarihi mezarlık ! Kadere bakın ki; Cengiz Aytmatov tam da Gün Olur Asra Bedel romanının film çekimleri sırasında rahatsızlanıyor ve öldükten sonra babasının yanına, Atabeyit Anıt Mezarlığı’na gömülüyor !
Cengiz Aytmatov bu romanları yazarken zorlanmamasının sebebi bu olmalı. İnsanların çektikleri acıları görmüş, kendisi de çok büyük acılar yaşamış bu dönemde. Roman kahramanları anlaşılıyor ki, kendi ailesinden, akrabalarından, komşularından, arkadaşlarından oluşuyor. Yaşının da verdiği yazma tecrübesi ile çok kısa sürede roman yazabiliyor olmalı.
Romanların çevirisi genelde iyi. Yazarın üslubunu iyi yansıtabilmiş, diyebilirim. Birkaç çeviri hatası tespit ettim ama yukarıda yazdıklarımdan sonra bu hatalara değinmek hiç içimden gelmiyor. Cengiz Aytmatov’un hayatı ve romanları öyle sıkıntılarla dolu ki, bırakın okumayı, onun hakkında yazarken bile efkarlanıyor insan !