- Kategori
- Dil Eğitimi
Dil eğitimi
Arguvanlıar Derneği, Türk Dili Dergisi Perşembe Toplantısı Hasan Ali Yücel'i Anma , 13 Şubat 2013
İKİLEME ÖBEĞİ
Eş dost / dost düşman / göz göz / ses seda / eğri büğrü /
1 2 3 4 5
abur cubur / şaka maka / boşu boşuna .... vb.
6 7 8
Yukarıdaki örneklerde
1. yakın anlamlı,
2. karşıt anlamlı,
3. aynı sözcükler,
4. eşanlamlı,
5. biri anlamsız iki sözcük,
6. iki anlamsız sözcük,
7. ilk ünsüzün yerine “m” ünsüzü getirilerek, (gölge sözcük)
8. iyelik ekiyle yinelenen sözcükler ikileme öbeği oluşturmuşlar.
İkileme öbekelerinin nasıl adlandırıldığını görelim:
1. DOĞRUDAN / GERÇEKÇİ İKİLEMELER
“Adım adım, iç dış” aynı, karşıt anlamlı sözcüklerin yinelenmesiyle oluşan ikilemeler ek almazlar. Bunlara doğrudan / gerçekçi ikilemeler denir.
2. YÖNELMELİ İKİLEME
“Başa baş, dişe diş, saç saça, göz göze, yan yana” öğelerinden biri yönelme durumunda olan ikilemedir.
3. ÇIKMALI İKİLEME
“Ağızdan ağıza, kıyıdan kıyıdan, şundan bundan” iki öğeden birincisi çıkma, ikincisi yönelme ya da iki öğede çıkma durumunda bulunan ikilemlerdir.
4. KALMALI İKİLEME
“Evde barkta, çalıda çırpıda, sağda solda” iki öğede kalmalı durumda bulunan iklemedir.
5. BELİRTMELİ İKİLEME
“Evi barkı, pılıyı pırtıyı” İki öğede belirtilen eki almış olduğundan belirtmeli ikilemedir.
6. İYELİKLİ İKİLEME
“Ağzı dili, üstüme üstüme, üstüne üstüne, taşı toprağı, tıpı tıpına, ucu ucuna, günü gününe, sıcağı sıcağına” öğelerden biri ya da ikisi iyelik eki almış ikelemeler.
7. KÜÇÜLTMELİ İKİLEME
“Kargacık burgacık, hanım hanımcık” “-cik” küçültme eki almış bulunan öğelerin oluşturduğu iklemedir.
8. AD TAMLAMASI BİÇİMİNDE İKİLEME
“Ballar balı, canlar canı, güzeller güzeli” aynı sözcükler yinelenirken “-ler” eki de yardımcı oluyor.
9. BAĞLAÇLI İKİLEME
“Araba da araba, ev ki ev, yalnız ve ancak” bağlaçlar, ad ya da eylemlerin arasına girmesiyle oluşan iklemelerdir.
10. SORULU İKİLEME
“Ödev mi ödev, iş mi iş, ne gezi ne gezi” “mi” soru ilgeci, “ne” soru adılı ad ya da eylem soyundan sözcükler arasına girerek oluşturdukları ikilemelerdir.
11. ARALIKLI İKİLEME
“Hayvan oğlu hayvan, sigara üstüne sigara, arş ileri arş” ikileme oluşturan öğeler arasına başka sözcüğün girmesiyle oluşur.
12. OLUMLU OLUMSUZ SÖZCÜKLERİN
YİNELEMESİYLE OLUŞAN İKİLEME
“Evli barklı, evsiz barksız, yerli yurtlu, yersiz yurtsuz” öğeler diğer tür iklemeler kurmaya uygun sözcüklerdir. Eş anlamlı, biri anlamlı biri anlamsız sözcükler olumlu, olumsuz biçimiyle ikleme kurmuşlar.
. İKİLEMELERİN YAPILIŞI, YAZIMI
Anlatıma türlü duygusallıklar katmak, anlatım gücünü artırmak, anlamı pekiştirmek, kavramı zenginleştirmek amacıyla aynı sözcüğü (eşbiçimli, eşişlevli, 1) yineler, anlamları birbirine yakın, karşıt ya da sesleri birbirini andıran (ayrı biçimli, eşişlevli 2,3,4,5,6) iki sözcüğü yan yana kullanırız. İşte bu sözcük öbeğine ikileme denir
İkilemelerde sözcükler ayrı yazılır, araya noktalama işareti konmaz. İkileme, Türkçenin zenginliğidir, yaratma gücüdür. Sözcüklerin türlü yönlerden bir araya, yan yana getirilerek gerçekleştirilen bir anlatım yoludur.
Türkçede sekiz sözcük türüyle kurulan ikilemeler
..Adlardan ikileme
Ali Veli, Hasan Hüseyin, iş güç, çift çubuk, soy sop, dere tepe, ev bark, kazma kürek, dişe diş,göz göze,evde barkta, evden eve,evi barkı,
taşı toprağı, ağzı dili, hanım hanımcık, canlar canı vb.
..Adıllardan ikileme
Şu bu, sen ben, ben sen, sen sen, şunu bunu, şundan bundan kendi kendime, kendi kendine, öte beri, falan filan... vb.
..Önadlarla ikileme
Güzel güzel (kızlar), küçük küçük (evler), okur yazar (adam),
beş on (gün), minik minik (eller), yalan yanlış (söz)... vb.
..Belirteçlerle ikileme
İleri geri(konuşma),sabah sabah(söylenme), az çok(deme),
er geç(anlar), düşe kalka(yürü)... vb.
..Ünlemlerle ikileme
Vah vah, oh oh, ah ah, öf öf, haydi haydi... vb.
..Bağlaçlarla ikileme
Ancak ancak, fakat fakat, ya ya, araba da araba vb.
..Eylemlerle ikileme
Gelip gitme, oturup kalkma, düşüp kalkma...vb.
..İlgeçlerle ikileme
İlgeç ikilemeye uygun düşmese de örnek bulunmaktadır.
“Yüzüme karşı git diyorsun ama
Senin de ben de gönlün var gibi gibi
- Toplam blog
- : 1064
- : 732
- Kayıt tarihi
- : 24.03.12
Türkay KORKMAZ, umuda yolculuğu ertelemez. Mermeri delenin damlanın sürekliliği olduğunu bilir. Y..