- Kategori
- Dilbilim
Eski Türkçe sözcük anlamları için pratik bir yöntem
Görsel:Adnan Durmaz, "We and they"isimli çalışması.
Lehçeleri ile birlikte halen 200 milyon kişi tarafından, dünyada en çok konuşulan altıncı dil olan Türkçe, tarih boyunca çok geniş bir alanda konuşma ve yazı dili olarak yaşamıştır.(1) Bunun sonucu olarak da Kuzey Türkçesi (Kıpçakça), Doğu Türkçesi (Çağatayca) ve Batı Türkçesi (Oğuzca) gibi yazı dilleri ortaya çıkmıştır. Batı Türkçesi, Osmanlı Türkçesi ve Azerî Türkçesi olarak iki kolda gelişmiştir. Osmanlı Türkçesi veya Osmanlıca (Lisân-ı Osmânî), Osmanlı Devleti döneminde (XIII-XX. yüzyıllar arası) kullanılan Arapça ve Farsçanın etkisi altında kalmış Türk diline verilen addır.
Alfabe olarak Arap alfabesi'nin Farsça ve Türkçe' ye uyarlanmış bir biçimi kullanılır. Osmanlı Türkçesi, 24 Oğuz boyunun konuştuğu Oğuz şivesine dayanmaktadır. Osmanlıca da kendi arasında kronolojik esasa göre; Eski Osmanlıca (Eski AnadoluTürkçesi: 11.yy.’dan, 15.yy. sonuna kadar), Klasik Osmanlıca (16.yy.’dan, 19.yy.’ın ikinci yarısına kadar) ve Yeni Osmanlıca (19.yy.’ın ikinci yarısından 20.yy.’a kadar) üç grup olarak sınıflandırılmıştır.(3)
Çoğumuzun anlamını anımsamakta güçlük çektiğimiz ve günümüzün yaşayan Türkçesinde de (özellikle hukuk alanında, yasalarda) sıkça kullanılan sözcükleri önemli ölçüde (hiç şüphesiz ki tümüyle değil) tahmin edebilmek için oldukça pratik bir yöntemi -dilbilim uzmanı olmamama rağmen- faydası dokunur umuduyla sizlere kısaca tanıtmak isterim.
Pratik kurallar:
—Sözcüğün sonundaki üç sessiz harf (bazen iki harf) okunmaz.
—Kelimenin başında ve sonunda “t” harfi varsa okunmaz.
—Sözcüğün sondan üçüncü harfi eğer “t” ise okunmaz.
—Bazı harfler eşdeğerlidir: “y”=”i”, “v”=”u”, “b”=”p”, “d”=”t”, “s”=”z” -“d” harfi sesli harf olarak düşünülür.
—Sözcüğün başındaki sesli harf okunmaz. Kelimenin içinde birbirini izleyen iki sessiz harf varsa, baştaki sessiz harf okunmaz.(2)
İşin özü, sözcüklerin belli bir kökten türemeleri ve seçilen harfler aracılığıyla o kökün bulunarak anlama ulaşılmasıdır.
Örnekler:
Tenfiz: Yukarıdaki kurallara göre seçilen harfler n,f,z’dir. Sözcüğün köküne ait bu üç sessiz harfin -öne,arkaya ve araya harfler ekleyerek- çağrıştırdığı sözcük “infaz” olup anlamı “uygulama”dır.
Temdin: Yukarıdaki kurallara göre seçilen harfler m,d,n’dir. Bu üç sessiz harfin çağrıştırdığı sözcük “medeni” olup, anlamı“ medenileştirmektir.
Mazlum: Kurallarımız gereği seçilen harflerimiz z, l ve m olup bu sessiz harflerin akla getirdiği kelime "zulüm"dür. "Mazlum" sözcüğü de zaten zulüm gören, zulme uğrayan anlamına gelir.
Mektup : Söz konusu basitleştirilmiş kurallar çerçevesinde ilgili harfler k, t ve p'dir. Çağrıştırdığı sözcük "kitap" olup, anlamı günümüz Türkçesinde hala kullanılan şekildedir.
Mukatele: Kurallarımıza göre seçilen harfler k,t,l’dir. Bu üç sessiz harfin çağrıştırdığı sözcük “katil” olup, anlamı“ karşılıklı katliam”dır.
Tahkir: Yukarıdaki kurallara göre seçilen harfler h,k,r’dir. Bu üç sessiz harfin çağrıştırdığı sözcük “hakaret” olup, anlamı da odur.
Tagafül etmek: Kurallarımıza göre seçilen harfler g,f ve “l’ harfleridir. Bu üç sessiz harfin çağrıştırdığı sözcük “gaflet” olup, anlamı da aynıdır.
Takbih. Yukarıdaki kurallara göre seçilen harfler k,b,h’dir. Bu üç sessiz harfin çağrıştırdığı sözcük “kabahat” olup, anlamı da budur.
Tehcir: Kurallarımıza göre seçilen harfler h,c,ve r’dir. Bu üç sessiz harfin çağrıştırdığı sözcük “hicret” olup, anlamı da “göç etmek” tir.
Muktebes. Yukarıdaki kurallara göre seçilen harfler k,b,s’ harfleri olup bu üç sessiz harfin çağrıştırdığı sözcük “kabz” olup, anlamı da “ele geçirilen, elde tutulan” demektir.
Yukarıda verdiğim bu örnekler çerçevesinde Osmanlıcadan gelen icbar, ihtiras, imtisal,makbul, mahcuz, muktebes, mükellef, müstantik, talin, tehalük ve tebyiz gibi bazı sözcüklerinin nasıl türetilerek ne anlama geldiğini sanırım sizler de artık rahatlıkla bulabilirsiniz.
İ.Ersin KABAOĞLU,
10 Haziran 2010, Ankara
Kaynakça:
(1) George Weber’in Language Today (c.II, Aralık 1997) adlı dergide yayınladığı ‘The World’s 10 Most Influential Languages (Dünya’nın En Etkili On Dili)’ adlı makalede belirtilmiştir.
(2) Büyük Türkçe Sözlük, TDK.
(3) Ders notları, prof. Baskın Oran, ATAUM AB Uzmanlığı, Uluslararası ilişkiler.2001.
- Toplam blog
- : 366
- : 2333
- Kayıt tarihi
- : 05.10.07
Samsun/Ladik doğumluyum. Çocukluğum ve ilk gençlik yıllarım babamın görevi gereği ülkemizin Orta ..