Fırat'ın doğusunda, neler oldu; neler oluyor; neler olacak?- 11

"Mustafa Kemal'in Musul'a karşı harekete geçmesi her zaman mümkündür". (İngiliz Genelkurmay Başkanlığı-1921)

Ama Mustafa Kemal bunu yapmadı... Bundan başka daha birkaç "fırsat ve durum üstünlüğü" çıkmasına rağmen Mustafa Kemal yine Musul'a karşı harekete geçmedi...

Lozan'da da, Musul konusu üzerinde fazla durmadı... Lozan'da İsmet Paşa'nın tavrı da, bunda önemli bir faktör oldu..

Bunun nedenlerini, yazı dizimin ilerleyen bölümlerinde ayrıntıları ile açıklamaya çalışacağım...

Şimdi, kaldığımız yerden devam edelim...

x       x       x

.....Faysal'ın, İngiltere tarafından Irak'a Kral olarak atanması, Irak halkını olduğu kadar Ankara Hükümeti'ni de rahatsız etmişti...

Bu rahatsızlığın giderilmesi için, Kral Faysal'ın veya bir temsilcisinin Ankara'ya gönderilmesi düşünüldü... Amaç, Irak'ın ve Musul'un Irak Mandası altında yönetildiğini ve Kral Faysal'ın sembolik bir kişi olduğunu Ankara'ya anlatmaktı...Ancak bu görüşme, İngiltere için, bir "zaaf işareti" olarak görüldü... İngiltere, M. Kemal'in, Faysal'ın temsilcisini bir İngiliz memuru sayıp tutsak edeceğini bile düşündü...İngiltere için en iyisi, Müttefiklerin arabuluculuğuyla Türkiye ile genel bir barışa gidilmesiydi...(1).

BÖLGEDEKİ DURUM ÜSTÜNLÜĞÜ TÜRKİYE'YE GEÇİYOR....

Sakarya Zaferi(23 Ağustos 1921-13 Eylül 1921) Fırat'ın doğusundaki Musul bölgesi için İngiltere'yi büyük bir korkuya sevk etmişti. İngiltere Sömürgeler Bakanı Winston Churchill, Eylül ayı başında, İngiliz hükümetine sunduğu bir raporda, "Mustafa Kemal'in, Irak ve Musul'u tehdit edebileceğini ve bunun için de birkaç bin askerini Musul'a gönderebileceğini" belirtirken; Bağdat'taki İngiliz Genel Valisi de, aynı endişeyi göstermiş; İngiliz Genelkurmayı ise, "Mustafa Kemal'in, Musul'a karşı harekete geçmesinin her zaman mümkün olduğunu" bildirmişti...(2).

Zaferden sonra, İngiliz İstihbarat Servisi'nin, 22 Ekim 1921'de İngiliz Dışişleri Bakanı'na sunduğu bir raporda da, Sakarya Zaferi'nin ardından, "BMM'de, Mustafa Kemal'in önderliğinde 'ılımlılar grubunun', Türkiye'nin geleceğini Batılı ülkelerle iyi ilişkiler kurulmasında gördüğü" bildiriliyordu...Ancak, aynı raporda, Ankara'nın Misak-ı Milli'den fedakarlık etmeyeceği ve Misak-ı Milli temeline dayalı bir barış bekledikleri belirtilmişti...(3).

Görüldüğü gibi, bölgedeki siyasi ve askeri durum üstünlüğü Ankara'da idi...İngilizler, Mondros Mütarekesi öncesi ile, Mütareke'nin şartlarına aykırı olarak bölgede, haksız ve hukuksuz elde ettikleri avantajı yitirmiş görünüyorlardı...Karşılarında, kararlı ve bu kararlılıklarını da silahla sürdürmeye azimli bir taraf bulunmaktaydı...Ankara, sorunu, öncelikle barış yolu ile çözümlemek istediğini belirtiyor; ancak bu mümkün olmadığı takdirde silahlı mücadeleye girmekten çekilmeyeceğini belli ediyordu...

1 Şubat 1922'de, Mustafa Kemal, Milli Savunma Bakanlığı'na, "Misak-ı Milli sınırları içinde kalan Musul'un kurtarılması amacıyla Revandiz(Kerkük'ün kazası) bölgesine bir kısım kuvvet gönderilmesi"(4) talimatını vermişti...Bu görev de, Suriye ve Antep cephesinde çeşitli görevler almış Kaymakam Özdemir Bey'e(Şefik Özdemir) verilmişti(x).

x       x       x

NOT- 1 : Aynı tarihte, Mezopotamya'daki  İngiliz Yüksek komiseri, Londra'ya yazdığı bir notta, özellikle Süleymaniye'den başlamak üzere Musul'daki Türk yanlısı eğitimin yaygınlaştığından söz etmiştir. Ayrıca buradaki aşiretlerin Mustafa Kemal ile gizliden gizliye temasları olduğunu ve Musul'daki aşiretleri Irak'a karşı hareketlendirebileceği bildirilmiştir(5).

Bu sırada, İngilizler Güneydoğu'daki Güneydoğu Anadolu'daki aşiretleri ayaklandırarak Mustafa Kemal'in Musul'a yönelik hareketini önlemek istemişlerse de bunu doğru bulmamışlardır...Fakat daha sonra, yani Lozan sonrası ikili Musul görüşmeleri sırasında, Türkiye'nin Musul'a yönelik askeri harekatını önlemek için Şeyh Sait İsyanını çıkarmayı doğru bulmuşlardır.

x       x      x

Emri alan, Özdemir Bey, 22 Nisan'da Diyarbakır'a gelerek El-Cezire Cephesi Komutanı General Cevat(Çobanlı) ile görüşmüştür. Özdemir Bey'e görevi ile ilgili olarak şu talimat verilmiştir(6):

-- Misak-ı Milli sınırları içinde kalan bölgelerin Faysal tarafından işgaline engel olunacaktır.

-- Bölge halkını Ankara Hükümeti'ne bağlamak için halka son derecede eşit davranılacaktır.

-- Görev anında ve dışında halkla iyi geçinilecektir.

-- Halkla yapılacak görüşmelerde, İngilizlerin İslam birliğini parçalamak ve bu suretle memleketlerini işgal etmek amacı güttükleri ve Faysal'ın da tamamen İngiliz isteklerine göre hareket ettiği halka açık olarak anlatılacaktır.

NOT : Bu emir biraz daha uzun, ben Özdemir Bey'in görevinin amacına uygun bir kısaltma yaptım.(cd.)

Özdemir Bey, 20-25 kişilik bir subay kadrosu ile aşiretler arasına girmiş; onlardan topladığı milislerle ve Fransız ordusundan kaçmış Tunuslu ve Cezayirli erlerle toplam 100 kişilik bir müfreze ile --Bloğumun başındaki haritada gösterilen yol ile-- 22 Haziran'da Revandiz'e varmıştır...

Revandiz'de neler olup bittiğini ve konu ile bir değerlendirmeyi de bir sonraki bloğuma bırakayım...

cdenizkent

--------------------  :

(1) Bilal N. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Sakarya'dan İzmir'e(1921-1922), Ankara: 1989,ss. 262-263

(2) A.g.y.,244-245

(3) Foreign Office: Political Intelligence, 371(İngiliz Arşivi)'nden, A.g.y., s. 258

(4) Türk İstiklal Harbi, Cilt-IV(Güney Cephesi), Ankara: Genelkurmay Başkanlığı,1996, s. 267(Harp Tarihi D.Arşiv No. 1/4288, Dosya No. 247)

(x) Özdemir Bey hakkındaki bilgiler biraz karışıktır...Öldüğü zaman, içinde çok önemli dosyaların bulunduğu evrak çantasının evinden kaybolduğu(*); İngiliz arşivindeki Özdemir Bey'le ilgili bazı haberlerin arşiv otoritelerince çini mürekkeple karalanarak sansüre uğratıldığı(**) söylenmektedir.

(*) Murat Bardakçı, HABERTÜRK, Yaşam Haberleri, 15 Haziran 2014

(**) M. Kemal Öke, Musul Meselesi Kronolojisi, s.86

(5) India Office Record, L/ps/11/203(İngiliz Arşivi)'nden M. Kemal Öke, Musul Meselesi ve Kürdistan, s.99

(6) Türk İstiklal Harbi, Cilt-IV, A.g.y.,s.26