Güncelin, tarihle imtihanı-1: Musul, Lozan'da "kaybedildi"mi; yoksa ondan "vaz mı geçildi"

Amacım, 12 ada tartışmasından sonra, benzer bir tartışma konusu açmak değildir... Amacım, ABD'nin organize ettiği ve Türkiye'nin de bazı şartlarla katılım kararı aldığı; şimdilik, adı "Musul-Rakka operasyonu" olan bir olayın yıllar öncesine gitmek ve güncelle ilişkilendirmektir...

*

TÜRKİYE'NİN, LOZAN KONFERANSINDAN ÖNCELİKLE BEKLEDİĞİ, "ULUSAL BAĞIMSIZLIĞININ TÜM DÜNYA TARAFINDAN TANIMMASI...

...Yeni bir Türkiye olarak, uluslararası siyasi ve hukuk ortamında kabul edilmesiydi"

Bu Konferans bunu onaylayacaktı... Türkiye'nin, bütün gayretini bu genel amaca yoğunlaştırması, İtilaf Devletleri tarafından çok iyi anlaşıldı ve Türkiye'nin bu tavrı özellikle İngilizler tarafından Türkiye'nin aleyhine kullanıldı...

Çünkü, Türkiye'nin bu tavrı, Lozan Konferansı'nda, "bağımsızlığımız onaylansın da, diğer birkaç konu çözümsüz kalsa da olur"(xx) şeklinde bir izlenim verir gibi anlaşılmıştı... Türkiye'nin bir devlet olarak tanınması karşılığında Türkiye'den ödünler koparıldı..

Bu ödünlerden biri de, Musul'du...

*

Konferans öncesi...

TÜRKİYE İÇİN MUSUL'UN "TOPRAĞI"MI; YOKSA "PETROLÜ"MÜ ÖNEMLİYDİ?

Musul Sorunu, İsmet Paşa, Lozan Konferansı'nın daha başlarında (Konferansın başlamasından 6 gün sonra), daha Musul konusu, Konferansta resmi olarak daha görüşülmeye başlamadan önce Lord Curzon ile özel bir görüşme yapmıştır... Bu görüşmede, İsmet Paşa, Lord Curzon'a Türk tezini etraflıca anlatmış ve Musul'un Türkiye'ye verilmesini istemiştir... Lord Curzon ise, sorunun konferans dışında "dostça" yapılacak özel bir görüşme ile çözüme bağlanmasını önermiştir. İsmet Paşa da, bu öneriyi kabul etmiştir(1).

Ertesi gün, İngiliz temsilcilerinden Tyrell ile görüşen İsmet Paşa, "Türkiye'nin Musul petrol kaynaklarından pay istediğini" bildirince, Tyrell, "tatmin edici bir barış antlaşması imzalanır imzalanmaz, İngiltere'nin yeni Türkiye'ye her türlü ekonomik yardımı yapacağını; fakat barış antlaşmasının hazırlanmasında petrol ve mali yardımın pazarlık konusu yapılmaması gereğini" belirtmiştir(2).

Nitekim, o tarihten sonra, Türkiye'nin Musul üzerinde hak iddiasından vazgeçmesi şartıyla Türkiye'ye Musul petrol kaynaklarından ya da gelirinden bir hisse verilmesi imkanlarını araştırmak için, İngiliz petrol uzmanları ile Türk Delegasyonu üyeleri arasında görüşmeler yapılmıştı(3).

İsmet Paşa'nın bu yaklaşımı, daha başlangıçta, karşı tarafa, "Türk tarafının Musul'un toprağından daha çok petrolü ve buradan elde edilecek gelirle ilgilendiği" izlenimi vermiştir..

Bu nedenle de, Lord Curzon, konferansın resmi görüşmeleri sırasında İsmet Paşa'nın Musul üzerindeki toprak taleplerini sürekli olarak reddetmiştir.

*

Konferansın birinci dönemi...

İSMET PAŞA, MUSULDAN VAZGEÇEREK BARIŞ ARAMAK FİKRİNDE...

Lozan Konferansı'nın birinci dönemi, İngiltere'nin Musul konusunu Milletler Cemiyeti'ne havale etmek istemesi üzerine yapılan yoğun tartışmalar ile başladı ve devam etti...

İngiltere'nin, Musul sorununu Milletler Cemiyeti'ne havale etmesi ve bu konudaki başvuruyu, Türkiye'yi, "barışı bozmakla" tehdit eder bir şekilde yapması, İsmet Paşa'nın Musul'la ilgili görüş ve politikasını değiştirmeye sevk etmişti...Bu bakımdan, İsmet Paşa, Lozan'dan Ankara'ya gönderdiği 27 Ocak 1923 tarihli telgrafta, komisyondaki müzakereleri kısaca özetledikten sonra, "Ben Musul'dan feragat ederek barış aramak fikrindeyim"(4) diyordu.

Görüşmeler 4 Şubat 1923 günü sona ermiş ve İsmet Paşa, Lozan'dan ayrılarak Türkiye'ye dönmüştür...M. Kemal, 5 ve 6 Şubat 1923 günü Vakit ve Vatan  gazetelerine verdiği demeçlerde, konferansın ekonomik sorunlardan dolayı kesildiğini bildirmiştir(5). Kesintiye neden olarak da Musul'u göstermiştir.

*

Konferansın kesinti dönemi...

MUSUL MESELESİNDE TÜRKİYE'YE BASKI YAPILIYOR....

Konferansın kesilmesi üzerine Ankara'ya dönen İsmet Paşa, TBMM'ne konferans hakkında bilgi vermiş ve "Musul meselesinde İngilizlerle uzlaşmak için çok uğraştıklarını ifade etmiştir...İkili özel görüşmelerin basına yansımasıyla,  kamuoyunu Musul konusunda tahrik ettiklerini; nihayet bütün Müttefiklerin, birleşik bir cephe oluşturarak bizi, konferansın kesilmesi ile tehdit ettiklerini ve Musul meselesinde bizi gerilemeye mecbur ettiklerini söylemiştir(6).

Musul konusunda, TBMM'nde yapılan tartışmaların en hararetli ve en sert bölümü, 27 Şubat 1923 tarihinde yapılan gizli oturumda olmuştur.

Bu oturumda İsmet Paşa, "...Musul sorununun bir yıl içinde İngiltere ile Türkiye arasındaki görüşmeler ile halledileceğini; anlaşma olmadığı takdirde Milletler Cemiyeti'ne gidilecektir" şeklindeki çözüm tarzı ile "Müttefiklerin görüş ve düşüncelerine yaklaşmak istiyoruz"(7) demiştir.

Baştan beri İngilizlerin istediği de tam buydu...

Devam edecek

cdenizkent

10 Ekim 2016

-------------------------- :

(x) Bu şartlar için,

(xx) Örneğin, "Musul ve Hatay'ın Misak-ı Milli hudutlarının dışında kalması, Boğazlar üzerinde tam ve kesin bir egemenlik kurulamaması...gibi"

(1) Foreign Office(F.O.) / İngiltere Dışişleri Bakanlığı'nın Siyasal Belgeleri, ss.338-339'dan, R.Sonyel, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayını, 1991, s. 309

(2) Foreign Office, 7965/F, Tyrell'in raporu, Lozan, 27-11-1922'den R. Sonyel, A. g. y.

(3) A. g. y., 7964/E, Lord Curzon'dan Dışişleri  Bakanlığı'na telyazı, Lozan, 1-2-1922, A. g. y.

(4) Fahir Armaoğlu, "Lozan Konferansı ve Musul", Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, 1998, s. 129

(5) M. Kemal Atatürk, Söylev ve Demeçler, Cilt-III, ss. 83-84

(6) TBMM. Gizli Celse Zabıtları, Cilt-3, s.1292(21 Şubat 1923: İkinci Celse)

(7) A. g. y. Cilt-3, s.1305(27 Şubat 1923: Birinci Celse)