- Kategori
- Dil Eğitimi
Noktalama İşaretleri - 3
Yazarlık yaşamının ilk yazısı, "Dövülen, Sürülen Öğretmenler", Sonhaber gazetesi, Trabzon, 18 Kasım 1967
YAZI İÇİNDE BAZI PARÇALARI AYIRMADA KULLANILAN NOKTALAMA İŞARETLERİ
Bazı noktalama işaretleri, metin ya da tümce içinde sözcükleri, sözcük öbeklerini, tümceleri ayırmak, belirtmek amacıyla kullanılır.
Bu noktalama işaretlerini görelim :
.. TIRNAK ( ” ” ) , ( ‘ ’ )
- Bir metin içinde, başkasından aktarılan yazı ya da sözlerin (alıntı) başına ve sonuna ( “ ” ) konur.
“Türkiye Cumhuriyeti’nin temeli kültürdür.”
Atatürk
- Önemi belirtmek istenen, özgün biçimiyle aktarılan sözcüklerin başına ve sonuna
( “ ” ) konur.
Yargı bildiren sözcük dizisine “tümce” denir.
Son günlerde “küreselleşme” önem kazandı.
- Üst satırdaki bir sözcük ya da sayı yineleniyorsa, bu sözcük ya da sayının altına bir tek denden ( ” ) konur.
Adlar yapılarına göre üçe ayrılır :
1. Yalın adlar,
2. Türemiş ” ,
3. Bileşik ” .
- Okuyucunun dikkati çekilmek istendiğinde ( “ ” ) işareti konur.
1, 3, 5, 7 sayıları bir kurala göre dizilmiştir. “5, 3” sayıları bu kurala göre yanlış dizilmiştir.
- Türkçede iç içe bileşik tümcelerin çoğunda “içtümce”tırnak içinde yazılır.
Cahit Sıtkı bir şiirinde, “Alıştığımız bir şeydi yaşamak!” diyordu.
Çocuk,”Korkuyorum.” diyebilmişti ancak.
- Öykü ve roman türlerinde kişilerin konuşmaları tırnak içinde gösterilebilir.
Baba kolunu dolayıp oğlunu döndüğü yanına aldı.
“Bugün mü söz vermiştim, yoksa ay başına mı ?”
“Kandıramazsın pazara demiştin.”
(Sabahları Seviyorum, Türkay Korkmaz, s.13 Annem Aşık, Türkay Korkmaz, s.48)
- Kitap adları ve diğer yapıtlar tırnak içinde yazılır, ekler kesme işaretiyle ayrılmaz.
Trabzon Devlet Tiyatrosu 1994 – 1995 tiyatro dönemini, Haldun Taner’in “Keşanlı Ali Destanı”yla 6 Ekim 1994’te başlattı.
- Aktarılan metin içinde yer alan aktarmalar ya da önemli öğeler tek tırnak içinde yazılır.
Türkay Korkmaz, “Sabahları Seviyorum” adlı öykü kitabında yer alan öykülerinde ‘yaşama sevincini’ hep canlı tutar.
“Baba dününe söz ettirmiyordu. Onlar, yaşanan o sevdalar uzaklarda da kalsa yüreğinde, usunda iz bırakmıştı.
‘Umudumu, dudaklarında büyük türküler
Ellerinde gelincik desteleri
Karşımda bulurdum’
Dününü anlatan dizelerde gezinen baba bugününden hesap soruyordu.”
.. AYRAÇ (PARANTEZ) ( )
- Tümcede bir sözcük ya da kavramla ilgili açıklayıcı nitelikteki öğeler ayraç içinde verilir.
“Renk adları da kimi eklerle (-imtırak, -msı, -sı, -ce) önad görevinde kullanılır.”
(Yeni Yazım Kılavuzu)
- Tiyatro türü yapıtlarda, oyuncunun eylemleri ayraç içinde gösterilir.
PATRON- (Masada oturmaktadır. Elindeki not defteriyle ayakta duran Namuslu Adam’a) Buğday fiyatları her gün biraz daha düşüyor. Eğer böyle giderse hapı yuttuk demektir
(Cevdet KUDRET, Yaşayan Ölüler)
- Alıntının alındığı kişinin adı ayraç içinde sağ alt köşeye yazılarak gösterilir.
“sevdaları / yoklukları / özlemleri / bilen yüreğim / yine bir başınayız / seninle!”
(Türkay Korkmaz, Sabahları Seviyorum, s.35)
-Maddelerin sıralanışında, alt bölümleri belirten sayı ya da harflerden sonra ayracın kapama parçası, ya da ayraç kullanılır.
1) 2) a) b) c) (1) (2) (a) (b) (c)
- Ayraç içinde verilen ünlem işareti, küçümseme, alay; soru işareti ise, yadırgama, kuşku anlatır.
Ali çok çalışkan (!) bir öğrencidir. / Ali çok çalışkan bir öğrencidir (!)
O, bu işi başaracağını (?) söylüyordu. / O, bu işi başaracağını söylüyordu (?)
-Anlatılmayan, okuyucuya bırakılan bölümler ayraç içinde gösterilir.
“(....) Bu evlilik, uzun yıllar süren bir mutluluğun başlangıcı olmuştu.”
(Cevdet Kudret’e Saygı, Ali Rıza Önder, Kültür Bakanlığı Yayını)
- Doğum ve ölüm tarihleri ayraç içinde verilir.
Tevfik Fikret (19867-1915),
Barış Manço (1943-1999)
- Bir sözcüğün anlamdaşı ayraç içinde verilir.
Ali tüm soruların yanıtlarını (cevap) bilmişti.
- Bir sözcüğün başka bir dildeki karşılığı ayraç içinde verilir.
Ayak oyunu (futbol) ata sporumuz güreşten daha yaygın.
- Arasöz gerek görülürse ayraç içine alınabilir.
Cemal Süreya, Turgut Uyar, Edip Cansever, Ece Ayhan İkinci Yeni’yle (imge ağırlıklı şiir)şiirde yeni bir dil yarattılar.
- Dipnot açıklaması ayraç içinde verilir.
Ali Püsküllüoğlu, “Efsaneler adlı yapıtında bazı gerçekleri iğneleyici biçimde dile getiriyor.”
(TDK Yayınları ,1982, Ankara)
- Alt bölüm başlıkları ayraç içinde gösterilir.
(1), (2), (a), (b)
KÖŞELİ AYRAÇ [ ]
- Ayraç içindeki bir anlatımda açıklanması gereken bir durum varsa köşeli ayraç içine alınır.
“Beş Hececiler’den biri olan Yusuf Ziya Ortaç (ötekileri: Faruk Nafiz Çamlıbel [1898-1973], Orhon Seyfi Orhon [1890-1972], Halit Fahri Ozansoy [1891-1971], Enis Behiç Koryürek [1891-1949] bir gülmece yazarı olarak ün yapmıştır.”
(Yeni Yazım Kılavuzu, s.40)
- Açıklanan sözcüğün anlamını değişik yönleriyle belirlemek, tamamlamak gerekirse bu ikinci açıklama köşeli ayraç içinde verilir.
“... bargu (varılacak [yer, zaman], barası (varası, varma, gitme isteği [çeviri, 2.cilt, s.69], harası (varılacak, gidilecek [yer]..”
(H.İlaydın)
“ İsmail Safa, sağlığında ‘şair-i mâder- zâd’ (anadan doğma ozan) [aynı zamanda Peyami Safa’nın babası] diye anılırdı.”
(Ahmet Muhip Dranas,Cevdet Kudret’e Saygı, Kültür Bakanlığı Yayını, s.133)
- Köşeli ayraç, ayraç içine yerleştirilmiş anlatımlarla dışındakileri çerçevelemede kullanılır.
[3(2-1)]
BÜYÜK AYRAÇ (KÜME AYRACI, KUŞAK)
- Bir metinde, bir ya da birkaç paragrafı belirlemek için, metnin sol yanına açma parçası konur.
(................................................................................
{.................................................................................
- Matematik işlemlerinde, bir dizi işlemi ayırmak için kullanılır.
{a, b, c}-{c, b, a} A-{1, 2, 3} B-{4, 5, 2}
- Müzik notalarında bazı bölümleri ayırmak için de kullanılır.
}
EĞİK ÇİZGİ
Bilimsel ve öğretici yapıtlarda oldukça yaygındır.
- Yan yana kullanılmış değişik görevli bağlaçlar arasına konur.
“Kimin tarafından hazırlandığı ve / veya kime hazırlatıldığı belli değildi.”
(Yusuf Çotuksöken, Varlık dergisi, Ağustos 1994)
İşletmeler ekonomik mallar veya hizmetler üretirler ve / veya pazarlarlar.
- Tarih ve adreslerde kullanılır.
Türkay Korkmaz, 17/11/1948 doğumlu, Aydınlıkevler Akay cad. No:2/1 61040 Trabzon adresinde oturmuştu. Şimdi Atalar Mah. Çardak Sok.Kamil Bey Apartmanı No : 3 34862 İstanbul’da oturuyor.
- Hece ve aruz ölçüsünde durakları göstermek için kullanılır.
Telli turnam / sökün gelir
İnci mercan / yükün gelir
Elvan elvan / kokun gelir
Yâr oturmuş / yele karşı
(Karacaoğlan)
Sattıkları hep metâ-ı candır
- - . / . - . - / . - -
Aldıkları sûziş-i nihandır
- - . / . - . - / . - -
mef û lü / me fâ i lün / Fa û lün
(Şeyh Galip, Hüsn ü Aşk)
- Düzyazı arasına alınan ya da yan yana yazılan dizeler arasına eğik çizgi konur.
“Ben ozanım / Özgürlük sürerim ekmeğime /
Yurdumu ücretsiz severim / Kirli bir rahatlık için /
Kalemime boynuz takamam / Sonra nasıl bakarım /
Şiirlerimin yüzüne ”
(Ali Yüce, Şiir Sıcağı)
- Sesli okumada ve genel olarak söyleyiş çalışmalarında “soluk alma yeri” eğik çizgiyle gösterilir.
“Ey Türk gençliği / Birinci vazifen / Türk istiklal ve cumhuriyetini ilelebet muhafaza ve müdafaa etmektir.”
(ATATÜRK, Söylev)
- Kitabın kapağında kitabın basıldığı “kent, yıl” eğik çizgiyle ayrılır.
Türkay Korkmaz, Sabahları Seviyorum, Trabzon / 1990; Doludizgin, İstanbul / 2000; Zaman Kanatlı Sözler, İstanbul / 2002; Annem Aşık, İstanbul / 2002; Düşler Yaşlanmıyor, İstanbul / 2011; Kelebek Ömrüm, İstanbul / 2011
- Metin içerisinde başkasına ait sözlerden önce ve sonra eğik çizgi kullanılır.
Öykü kitabını okumaya dalmıştı. Öykünün en can alıcı yerinde / “Babacığım, rengi gibi kokusu da güzelmiş!”/ (Türkay Korkmaz, Gülün Dikenleri) tümcesi onu çocukluk günlerine götürdü.
- Soruyla yanıt arasına eğik çizgi konur.
- Kimi istiyorsun? / - Seni
- Okunuşu, yazımı gösterilen harfler iki eğik çizgi arasında gösterilir.
/a /, / e / ünlüleriyle biten eylem kök ya da gövdelerine –(i)yor eki geldiğinde / a / sesi / ı / ya da / u / ; / e / sesi / i / ya da / ü / olur ; -(i)yor ekinin –yor biçimi getirilir: bekliyor (bekleyor değil), başlıyor (başlayor değil)... gibi
(Yeni Yazım Kılavuzu)
KESME İŞARETİ ( ’ )
- Kesme işareti, kişi ad ve soyadlarıyla, tek başına kullanılan yerleşim adlarına doğrudan ulanan ekleri ayırmada kullanılır.
Ömer’e, Emel’den, Ahmet Aslan’dan, Ankara’yı, Yeşilırmak’ı, Kızkulesi’nin, Uganda’da, Avusturalya’ya, Türkçe Sözlük’ten, Çalıkuşu’ndan, Ahmet Özer’le, Hasan Hüsnü Durgun’muş, Rasim Şimşek’tir, Yaşar Miraç’ça ... vb.
- Kısaltmalardan sonra gelen ekler, kesme işaretiyle ayrılır. Getirilen ek, kısaltmaların okunuşuna uyar.
TBMM’nin, TRT’ye, PTT’nin, KTÜ’de, DSİ’ye, MTA’ya, TDK’nin
- Sözcüğün anlamca önemini belirtmede kesme işareti kullanılır.
O’nu anıyoruz.
- Sayılar ile harf ve eklerden sonra gelen ekler de kesme ile ayrılır.
1948’den 1994’e, 205 m’den alçak, 1000 TL’ye a’nın değeri, d’nin z’ye dönüşmesi, ci’görevi, den’den önce, 5’inci... gibi
- Ünvanlara ulanan ekler kesme işaretiyle ayrılır.
Ali Bey’i, Ayşe Hanım’a
- Türkçede özgün biçimleriyle yazılan yabancı özel adlara getirilen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılırken sözcüğün söylenişine uyar.
Descartes’a (Dekart), Shakespeare’den (Şekspir), Gaugain’in (Gogen)...vb.
- Özel adlara getirilen ekler satır sonuna geldiğinde kesme işareti kısa çizginin görevini üstlenir.
...................................................................Ali’
yle.....................................................................Atatürk’
ün .............................................Türkiye Cumhuriyeti’
nde..................................................................................
- Başka bir sözcükle karşılaştırmayı ünlemek için kesme işareti kullanılır.
Küçüğüne sevgi üst’üne saygı göster.
Kadı’nın biri bir gün Hoca’ya ders vermeye kalkışır.
- Kimi sözcüklerde düşen ünlünün yerine kesme işareti konur.
Karac’oğlan, var m’ola..gibi
- Söylev verilirken, şiir okunurken duyuş vurgusu ( ’ ) ya da ( ” ) gösterilir
Ey Türk Gençliği! Birinci vazif”en Türkiye Cumhuriyet”ni... ile”lebet... ve müdafa”a etmekti”r
ATATÜRK
.. KISA ÇİZGİ ( - )
- Kısa çizgi, aralarında belli bir bağıntı olan kavramları birleştirmeye yarar. Bu işlevinden dolayı kısa çizgi’ye “birleştirme çizgisi” de denir.
“ Bu sonuncu eser, ırmak-roman türünün başarılı örneği oluşuyla dikkati çeker.”
Konur Ertop
- İki sözcüğün gösterdiği başlangıçla sonu ve aralarındaki ilgiyi, bağlantıyı belirtmek için kullanılır.
1914-1918 savaşı, saat 13.30-17.00 arası, Ural-Altay dilleri... vb.
- Arasöz, aratümce, tümceye ayrıntı belirtmek için girmiş sözcük ya da sözcük öbekleri başına ve sonuna kısa konarak belirlenir.
“Makine, insanın -bazan birkaç insanın – işini görür; fakat zekânın işini asla.”
Beşir Göğüş, Sözlü ve Yazılı Anlatım, s.132
“ Bursa’da - kimi Osmanlı Devleti’nin ilk dönemlerinden kalmış – değerli tarihsel yapıtlar vardır.
Yeni Yazım Kılavuzu, s. 38
- Eklerin başına ya da yerine konur : “-ecek, -dır, -de, gel-, iç-...” vb.
- Satır sonuna sığmayan sözcüklerin hecelerini dilbilgisi kurallarına uyarak ayırmada kullanılır. Satır sonuna gelen sözcük özel ad ise kısa çizgi yerine kesme işareti kullanılır.
.................................................................................................................................evle-
rimiz.................................................................................................................................... Ali’
nin.............................................................................................................................Zonguldak’
ın....
- Kısa çizgi, Arapça ve Farsça tamlamalara da girer : bezm-i gam, âb-gûn, dil-dâr, Ca-yi işret, dil- hâh, haste-i gam-ı aşk... vb.
- Sözcüklerde tabanlarla ekleri ve bileşik sözcükleri ayırmada kısa çizgi (birleştirme çizgisi) kullanılır.
Süt-çü-lük-ten, a-lır-mı-sın, Ak-sa-ray..vb.
-İki sözcük ya da sayı arasındaki ilişkiyi belirtmek için kısa çizgi kullanılır.
Saat 12.00- 15.00 arası burada yokum, daha sonra gelebilirsin.
Türkçe-İngilizce Sözlük
DÜZELTME İŞARETİ ( ^ )
- Yabancı kökenli -Arapça, Farsça- sözcüklerde k, g, l ünsüzlerinden sonra kimi yerde uzatmayı, kimi yerde inceltmeyi belirtmek için a, u ünlüleri üzerine düzeltme işareti konur.
Rüzgâr, kâğıt, mekân, lâmba... vb.
- Yazımları aynı anlamları ve okunuşları ayrı olan kimi yabancı sözcüklerde (sesteş) de düzeltme işareti kullanılır.
hala / hâlâ, halâ; yar / yâr; kar, kâr; adet / âdet; ama / âmâ; alem / âlem... vb.
- Özel adların ve devlet kurumlarınca benimsenmiş yer adlarının yazımında düzeltme işareti korunmuştur.
Kâzım, Kâmil, Lâmia, Balâ, Felâhiye, İslâhiye, Lâpseki, Lâdik.. vb.
- Dilimize Doğu, Batı dillerinden giren bazı sözcüklerdeki “l” ünsüzünün ince okunduğunu göstermek için düzeltme işareti kullanılır.
hilâl, ilân, klâsik, plân... vb.
- Eski nisbet i’sini göstermek için düzeltme işareti kullanılır. Nisbet i’si sözcüklere ilgililik anlamı katar.
siyasî (siyasal), dinî (dinsel)
- Düzeltme işareti Türkçe sözcüklerde kullanılmaz
- Toplam blog
- : 1064
- : 732
- Kayıt tarihi
- : 24.03.12
Türkay KORKMAZ, umuda yolculuğu ertelemez. Mermeri delenin damlanın sürekliliği olduğunu bilir. Y..