- Kategori
- Dil Eğitimi
Tümce Çözümleme
Trabzon Lisesi Mayıs 1987 100. yıldönümü kutlamasında Türkay Korkmaz'ın çıkardığı dergi.Arka kapak değişik dönemin öğretmenleri
Tümce, yargı bildiren sözcük ya da sözcük öbeklerinden oluşur.Bu bölümde sözcükler görevleri, anlatılmak istenene uygunluğu yönlerinden incelenecektir. Bu nedenle tümceyi iki yönden inceleyeceğiz:
SÖZCÜKLERİN GÖREVLERİ BAKIMINDAN ÇÖZÜMLENMESİ
Tümcede sözcükler ya da sözcük öbekleri yüklemle ilişkili olarak kullanılır. Bu kullanımdan dolayı sözcüklerin üstlendikleri görevleri belirlemek için tümceyi öğelerine ayırırız.Bu ayırma işlemine tümcenin çözümü denir. Tümcenin öğelerini göstermeye dar anlamda çözümleme, tümcede bulunan yan tümcecikleri çözerek belirtme öbeklerini göstermeye ve sözcükleri türlerine göre adlandırmaya da geniş anlamda çözümleme denir.
_ö____ ___y__
Çocuk yatarken / annesinden oyuncak bebeğini istedi.
ö bt dt blinöb y
ö (özne), bt (belirteç tümleci), dt (dolaylı tümleç), blinöb (belirtili nesne öbeği), y : yüklem
Yukarıdaki örnek tümcede sözcüklerin yüklemle ilişkili olarak hangi görevleri üstlendikleri, bu görevlerinden dolayı sözcüklerin ya da sözcük öbeklerinin nasıl adlandırıldığı dar anlamda çözüm gerçekleştirilerek tümce üzerinde gösterildi.
Örnek tümcenin sınırları içinde kalarak tümcenin öğelerine açıklık getirelim:
istedi : yüklem (y)
Yüklem, tümcede yargıyı üstleniyor. Bu yargı değişik anlamdaki sözcüklerle, sözcüklere ulanan eklerle değişebilir. Oluş, kılış bildiren yargılar tümcede yüklem olarak gösterilir. Burada, iste- eylemi kılış kavramını vermekte, yani dışa dönük bir anlam bildiriyor.
çocuk : özne (ö)
Özne, yüklemin bildirdiği yargının yapanı ya da olanı olarak tümcede görev alan sözcük, sözcük öbeğidir. Burada, iste- eylemi kılış kavramına bağlı olarak çocuk tarafından yapılmaktadır.
oyuncak bebeğini : belirtili nesne öbeği (blinöb)
Nesne, yüklemin etki alanını gösteren sözcük ya da sözcük öbekleridir.Burada, istedi yükleminden doğrudan etkilenenin oyuncak bebek olduğunu görüyoruz.
yatarken : belirteç tümleci (bt)
Belirteç tümleci yüklemi belirtip etkiler. Burada yüklemi zaman bakımından belirtip sınırlamaktadır.
annesinden : dolaylı tümleç (dt)
Dolaylı tümleç, yüklemin yönünü, yerini gösterir. Burada annesinden sözcüğü bu görevi üstlenmiştir.
Yukarıda sıraladığımız sözcükleri, sözcük öbeklerini yüklemle ilişkisine bakarak adlandırdık. Sözcükler açıklamalarımız dışında değişik durum ve koşullarda yine yüklemle ilişki içine girebilir.Bu değişik durum ve koşulları konumuz içinde değişik örnekler üzerinde durarak göstereceğiz.
Tümceyi çözümlerken öğeleri bulmada kolaylık sağlaması açısından yükleme değişik sorular sorularak öğeler bulunabilir.
Örnek tümceler:
1. Ali’nin babası kovaladı kediyi.
ööb y blin
öb (özne öbeği), y (yüklem), blin (belirtili nesne)
Tümcenin bildirdiği yargıyı kovaladı eylemi çekimlenerek üstlenmiştir. Yargıyı üstlenen kovaladı yüklemine değişik sorular yönelterek tümcenin öğelerini bulabiliriz.
Kim kovaladı?
Ali’nin babası : özne öbeği (ööb)
Neyi kovaladı?
Kediyi : belirtili nesne (blin)
Tümceyi çözümlerken önce yüklemi bulacağız. Yüklemi bulduktan sonra diğer öğeleri bulmak kolaylaşmış olur
ÖĞELERİ BULMAK İÇİN YÜKLEME YÖNELTECEĞİMİZ SORULAR :
ÖZNE (ö) : kim, ne
NESNE (n) : ne (belirtisiz nesne, bsizn), neyi, kimi (belirtili nesne,blin)
DOLAYLI TÜMLEÇ(dt) : nere, nereye, nerede, nereden (yer bildirir) ; neye, kime (yön bildirir)
BELİRTEÇ TÜMLECİ (bt) : ne zaman, nasıl, neden (durum), ne kadar (nicelik), ne yöne, ne tarafa, nereye doğru, ne gibi (niteleme/durum), niçin (neden), ne ile, kim ile (birlikte olma, birlikte hareket etme)
AÇIKLAMA :
“Ne ile, kim ile, niçin” sorularının yanıtları “.... ile, ....için” ilgeçlerinin oluşturduğu ilgeç öbeğiyse kimi dilbilgisi yazarlarınca “ilgeç tümleci (ilt)” olarak gösterilmektedir.
Örneğin :
Adana’ya kardeşiyle gitti.
? iltöb / btöb
iltöb ? (ilgeç tümleci öbeği) , doğrusu btöb (belirteç tümleç öbeği)
kardeşi ile
a i
ilöb (ilgeç öbeği)
Yağmur yağdığı için geziye gidemedik.
? İltöb / btöb
ltöb (ilgeç tümleci öbeği) ? / btöb (belirteç tümleç öbeği): doğrusu btöb
yağmur yağdığı içi
a i
ilö
Sinirli gibi görünüyordu.
btöb
btöb (belirteç tümleci öbeği)
sinirli gibi
a i
a (ad), i (ilgeç)
ilöb
ilöb (ilgeç öbeği)
Eylemin hangi araçla, kimin aracılığıyla yapıldığını, neye benzediğini gösteren sözcük öbekleri ilgeç öbeğidir. İlgeçlerin dil içindeki işlevleri kavram bildiren sözcükler arasında ilgi kurmaktır. Yüklemle doğrudan ilişkisi olmayan ilgeçlerin görevleri açısından tümcede belirteç tümleci olarak gösterilmesi gerekmektedir.İlgeçler tümcede birlikte kullanıldığı sözcükle yüklemi değişik yönlerden belirtip sınırlandırır. İlgeçler tümcede tek başına kullanılmaz. Bir adla oluşturulan ilöb tümcede btöb görevindedir.
ben/ gö
2.Seni sevdiği için her şeye katlandım
btöb dtöb y
gö (gizli özne), btöb (belirteç tümleç öbeği), dtöb (dolaylı tümleç öbeği), y (yüklem)
Katlandım : yüklem
Katlanan kim ?
Ben : özne, tümcede sözcük olarak bulunmadığı için gizli özne
Niçin katlandım?
Seni sevdiğim için : belirteç tümleci öbeği
Neye katlandım?
Herşeye : dolaylı tümleç öbeği
o / gö
3. Elindeki anahtarla kapıyı açtı.
btöb blin y
gö (gizli özne), btöb (belirteç tümleci öbeği), blin (belirtili nesne), y (yüklem)
Açtı : yüklem
Açan kim?
O gizli özne
Nasıl açtı?
Elindeki anahtarla : belirteç tümleci öbeği
o / gö
4. Otobüs bulamadığı için eve geç geldi.
btöb dt bt y
Otobüs bulamadığından eve geç geldi.
btöb dt bt y
gö (gizli özne), btöb (belirteç tümleci öbeği), dt (dolaylı tümleç), bt (belirteç tümleci), y (yüklem)
Yukarıdaki iki tümcede gösterilen belirteç tümleçleri “nasıl” sorusuna yanıt vermektedir. Birinci tümcede “otobüs bulamadığı için” daha önce açıkladığımız gibi kimi dilbilgisi yazarlarınca ilgeç tümleci olarak gösterilmektedir. Her iki tümcede sözcük öbeği “nasıl”sorusuna yanıt verdiğinden belirteç tümleci olarak gösterilmelidir.
Tümcelerde gösterilen birden çok sözcük öbek oluşturmaktadır. Örneğin, birinci örnek tümcemizde özne öbeği (ööb) “Ali’nin babası” belirtili ad tamlamasıdır.
Ali-n-in baba-s-ı
bten blen
bliatam
bten (belirten), blen (belirtilen), bliatam (belirtili ad tamlaması)
Ali : ad
-n : kaynaştırma harfi
-in : belirten eki
baba : ad (kök)
-s : kaynaştırma harfi
-ı : belirtilen eki
Ad türünden olan iki sözcük yeni bir kavramı anlatabilmek için ekler alarak sözcük öbeği oluşturmuşlar. Bu oluşturulan öbek belirtili ad tamlamasıdır.
Üçüncü örnek tümcede de “elindeki anahtar” önad tamlamasıdır. Sözcük öbeğinde “elindeki” sözcüğü “ki” önad ekini alarak kendinden sonra gelen “anahtar” sözcüğünün belirteni olmuştur. Bu iki sözcük bir kavramı göstermektedir. Bu nedenle birlikte alınarak öbek olarak gösterilmelidir.
el-in-de-ki anahtar
öna a
önatam
el : ad
-in : iyelik eki(sen)
-de : ad durum eki
-ki : önad eki
anahtar: ad
anahtar ile = anahtarla ( ile adla birleşince “-i”düşüyor “- e” büyük ünlü kuralına uyarak “-a” ya dönüşüyor.
anahtar ile
a i
ilöb
a (ad), i (ilgeç), ilöb (ilgeç öbeği)
- Toplam blog
- : 1064
- : 732
- Kayıt tarihi
- : 24.03.12
Türkay KORKMAZ, umuda yolculuğu ertelemez. Mermeri delenin damlanın sürekliliği olduğunu bilir. Y..