- Kategori
- Dil Eğitimi
Türkçede anlatım bozukluğu
CADDEBOSTAN KİTAP GÜNLERİ, ARALIK 2011
Bu bölümde, tümcede yer alan düşünceyi, duyguyu ortaya çıkarmak tümcenin anlatmak istediği konusunda amacına ulaşıp ulaşmadığını belirlemek, tümcenin öğelerinin Türkçe anlatımca yerinde kullanılıp kullanılmadığını araştırarak dilbilgisel bakımdan tümceyi incelemek ele alınacak konular arasında olacaktır.
Türkçe anlatımdan, Türkçenin temel nitelikleri olan açıklık, duruluk, doğruluk anlamsal, anlatımsal olarak konuya ilişkin duyguların, düşüncelerin Türkçenin sözdizimine göre anlatılması olduğu anlaşılmalıdır.Tümcede sözcüklerin gereksiz, özensiz, eksik ve çelişkili kullanılması, tümcenin duruluktan, anlam açıklığından uzaklaşmasına neden olur.Anlatım yanlışı bulunmayan bir tümce şu özellikleri taşır:
Açık anlatım:Tümcedeki yargının kolay anlaşılması, tek anlam taşımasıdır. Sözcüğün, deyimin, ekin, noktalama işaretlerinin yerinde kullanılması, anlamca çelişen sözcüklerin bir arada kullanılmaması, karşılaştırmaların doğru yapılması ve dilbilgisi kurallarına uygunluk anlatımda açıklık sağlar.
Duru anlatım : Tümcenin gereksiz sözcük ve ekten arınmasıyla sağlanır. Aynı anlama gelen sözcük, sözcük öbeklerini aynı tümcede kullanmamak; eklerin, yardımcı eylemlerin tümceye kattığı anlamı gözetmek, onlarla aynı anlamı katan sözcüğü birlikte kullanmamak duru anlatımı sağlar.
Doğruluk: Tümcenin dilbilsel kurallara uygunluğu ile sağlanır. Öğe uyumsuzluğu, eksiği, tamlama yanlışları, sözcüklerde yapı bozuklukları,düşüncenin yanlış sıralanması,yanlış bağlaç kullanma vb. yanlışlar tümceyi dilbilgisel kurallara aykırı yapar.Bu da tümcede anlatım bozukluğına yol açar.
Bu nedenle anlatım bozukluğuna yol açmadan duyguların, düşüncelerin nasıl dile getirilmesi gerektiği, bu konuda ne gibi yanlışlıklar yapıldığını görelim.
ANLATIM BOZUKLUĞUNU GİDERME YOLLARI
Sözlü ve yazılı anlatımda duygu, düşünce, tasarım ve gözlemlerimizi tümceyle anlatırız.Tümce, yargı bildiren sözdizisi olduğu “Türkçede Tümce” başlığı altında incelenmişti. Şimdi bu yargılı anlatımda yapılan anlatım yanlışlarının neler olduğunu, bunların nasıl giderilmesi gerektiğini örnek tümcelerden yola çıkarak görelim.
Anlatım bozuklukları şu alanlarda görülmektedir:
-Biçimce Anlatım Bozukluklar
1. Öğelerin tümcede yanlış sıralanışı (açıklık)
2. Tümcede öğe eksiği (doğruluk)
3. Tamlama yanlışları (doğruluk)
4. Özne ile yüklemin sayı ve kişice uyuşmaması (doğruluk)
5. Özne ile yüklemin olumluluk, olumsuzlukça uyuşmaması (doğruluk)
6. Çatıca uyumsuzluk (doğruluk)
7. Gereksiz sözcük, ek kullanmak (duruluk)
Anlamca Anlatım Bozuklukları
1.Anlamda belirsizlik (açıklık)
2.Anlamda tutarsızlık (açıklık)
3.Tümceler arası anlamca karşıtlık (açıklık)
4.Yazım yanlışları (doğruluk)
5.Yapıları yanlış olan sözcükler (doğruluk)
ANLATIM BOZUKLUKLARI / UYGULAMA
Yazılı anlatımda görülen dil yanlışlarının anlatım bozukluğuna yol açtığını Anlatım Bozukluğunu Giderme Yolları başlığı altında görmüştük.
Şimdi öğrendiklerimize dayanarak anlatım bozukluğunu içeren uygulamayı örnek tümceler üzerinde görerek bu konudaki eksiklermizi giderelim.
1.Sen ne bana muhabbet gösterbilirsin, ne de merhamet. (Ömer Seyfettin)
Bu tümceyi olumsuzlaştıran “ne” ler “muhabbet” ve “merhamet” sözcükleriyle ilgilidir. Bundan ötürü birinci “ne”, ”muhabbet” sözcüğünün önünde yer almalıdır. Yani, “ne bana ne de başkasına” değil “ne muhabbet ne de merhamet” olmalıdır.
2. İnsan geceleyin nasıl yola çıkmaya cesaret edebilir.
(Ahmet Haşim)
Bu tümcede “nasıl” belirteci temel tümcenin yüklemiyle ilgili olduğu için yüklemin önünde yer alması gerekir. Oysa, yukarıdaki tümcede “nasıl”, “yola çıkmak” yükleminin belirteç tümleciymiş gibi kullanılmıştır. Yani “nasıl” belirteci, “nasıl cesaret edebilir” sıralamasında yer almalıdır.
3. Bu teneffüsten itibaren çocukları o bahçeye çıkaracak,başlarında o bulunacak ve sınıfa o sokacak. ( Peyami Safa )
Bu tümce bağımsız sıralı tümcedir.İkinci ve üçüncü bağımsız tümcelerde önemsenen öğe öznedir. Bu nedenle yükleme yaklaştırılmıştır.
Bu kurala göre birinci bağımsız tümcedeki “o” (özne) yerinde kullanılmamıştır.Yani, “o”, “çıkaracak” yükleminin önünde yer almalıdır. Oysa, “bahçe” (dolaylı tümleç) sözcüğünün önüne getirilerek onun niteliyeni (önad) gibi gösterilmiştir. İşte bu yanlıştır.
Tümceyi düzelterek yeniden yazalım:
Bu teneffüsten itibaren çocukları bahçeye o çıkaracak, başlarında o bulunacak ve sınıfa o sokacak.
4. Atatürk’ün Trabzon’a yetmişinci geliş yıldönümü kutlandı.
Yukarıdaki tümcede “yetmişinci” sözcüğü “geliş” sözcüğünün önadı değil. Bu sözcük, “yıldönümü” sözcüğünün önadıdır.Bu nedenle, “yıldönümü” sözcüğünün önüne yazılmalıdır. Çünkü, Atatürk Trabzon’a 70 kez gelmedi. Gelişinden bu yana 70 yıl geçtiğini anlatmamız gerekiyor. Bunu şöyle anlatabiliriz:
Atatürk’ün Trabzon’a gelişinin yetmişinci yıldönümü kutlandı.
Tümcemizdeki yanlışı “... gelişinin yetmişinci yıldönümü...” karma tamlamasında önadı “yetmişinci”, belirtili ad tamlamasının tamlananı “yıldönümü” önüne yazarak gidermiş olduk.
5. Büyük köy evi yıkıldı.
Yukarıdaki tümcede koyu yazılan “büyük” sözcüğü acaba kimin önadı.görevinde kullanılmıştır? Tümcede yer alan “köy”, “ev” sözcüklerinden hangisinin önadı.Bu anlaşılmazlığı gidermek için “büyük köy evi” sözcük öbeğini belirtili ad tamlaması durumuna getirelm; “köyün..... evi.....” belirtili ad tamlamasında “büyük” sözcüğü hangi sözcüğün önüne gelmesi gerektiği daha iyi görülüyor.
Köyün büyük evi yıkıldı.
Yukarıda anlatım bozukluğu düzeltilmiş tümce bulunmaktadır.Bu tür tümceleri düzeltirken tümcenin öğelerinin yerinde kullanılıp kullanılmadığını, öğelerin yüklemle ilişkisini, sözcük öbeklerinde önadın hangi sözcüğü belirtip ya da nitelediği irdelenir.
6. Köy ile kent arasındaki ayrıcalığı kısaca belirtelim.
Tümcede üstünlük anlamındaki “ayrıcalık” sözcüğü yanlışlıkla özellikleri ayrı olan anlamındaki “ayrılık” yerine kullanılmıştır. Tümceyi düzelterek yeniden yazalım:
Köy ile kent arasındaki ayrılığı kısaca belirtelim.
7. Katilin ressamımız tarafından çizilmiş fotoğrafı yan sütundadır.
Tümcede “fotoğraf” , “resim” sözcüğü yerine kullanılmıştır. İkisi birbirinin yerine kullanılamaz. Çünkü ayrı kavramları karşılar.”Fotoğraf”, fotoğraf makinasıyla çekilen, “resim” elle çizilen.
8. Büyük hastalıklarda uzun süre yatmak, hastaya fayda yerine zarar sağlamaktadır.
“Sağlamak” olumsuz durumları anlatmak için kullanılmaz; “büyük” sözcüğü de hastalığın niteliğini anlatmak amacıyla önad görevinde.Hastalığın niteliği bu sözcükle anlatılamaz.Bunun yerine, “onulmaz, iyileşmez” sözcükleri kullanılabilir.
9. Çocuğun saçları ve tırnakları büyümüş, yüzü güneşten yanmıştı.
Tümcede “büyümüş” sözcüğü “uzamış” yerine kullanıldığından yanlıştır.
10. Başkanın elini sıkmaktan alıkoyulmuş olanlar öfkeliydi.
“Alıkoy-“ eyleminin edilgeni “alıkonulmuş” olduğundan “alıkoyulmuş” yanlıştır.
11. Bundan aşağı yukarı tam bir saat önce gelmişti.
Tümcedeki yargı kesinlik bildirdiğinden olasılık bildiren “aşağı yukarı” ikilemi yanlış kullanılmıştır.Bu ikilem tümcede olmamalı.
12. Büyük apartmanlar, birbirine yaklaşık yapılmıştır.
Ölçülen değerler birbiriyle karşılaştırma yapıldığında “yaklaşık” sözcüğüyle anlatılır. Burada ise nesnelerin birbirine olan uzaklıkları anlatıldığından “yakın” sözcüğüyü kullanılmalıydı.
13. Yeni aldığı makineyle üç poz resim çekti.
Tümcede “resim” sözcüğü “fotoğraf” sözcüğünün yerine kullanılmıştır.Karşıladıkları kavramlar ayrı olan iki sözcük birbirinin yerine kullanılamaz.
14. Geçen yıl ektiğimiz çamlar büyümüş.
Tümcede “ektiğimiz” sözcüğü “ektiğimiz çamlar” tamlamasında yanlış kullanılmıştır; çünkü, “çam ekilmez, çam dikilir”.
Tümceyi düzeltirsek:
”Geçen yıl diktiğimiz çamlar büyümüş.” olur.
15. Gönderdiğim paketi, eminim bugüne kadar almış olmalısınız.
Tümcede, “eminim” kesinlik, “olmalısınız” olaslık bildiriyor. Bu iki durum birbiriyle çelişmektedir.Tümceyi düzeltmek için “olmalısınız” yardımcı eylemini çıkarıp " almak” eylemini “almışsınızdır” olarak yazarsak kesinlik bildirmiş olur. Böylece tümcedeki anlatım bozukluğu giderilmiş olur.
Gönderdiğim paketi, eminim bugüne kadar almışsınızdır.
16. Ben kitabı Ali’den çok seviyorum.
Tümce mantıkça yanlış. Bu mantık yanlışlığını düzeltip tümceyi yeniden yazalım:
Kitabı, Ali’nin sevdiğinden çok seviyorum.
17. Geçen yılda da böyle olmuştu; yine o zaman da bir kısım milletvekilleri önergeler hazırladılar.
Tümcede koyu yazılan sözcükler gereksiz. Ayrıca “hazırladılar” yüklemi geçmişle ilgili olacağından “hazırlamışlardır” olarak çekimlenecektir.Tümceyi düzelterek yazalım:
Geçen yılda böyle olmuştu; yine bir kısım milletvekilleri önergeler hazırlamışlardı.
18. Sanığa yumruk atan ve ağlayan şoföre engel olunarak odadan çıkarıldı.
Tümcede “...yumruk atan ve ağlayan şoför” ön ad tamlamasınde ad öğesi ad durum eki “-e” yi alarak “şoföre” olarak yazılmış. Ayrıca, “engel olunarak”tümcede aykırılığa yol açıyor.Bunu “engellenerek” diye yazarsak düzeltilmiş olur.
Sanığa yumruk atan ve ağlayan şoför engellenerek odadan çıkarıldı.
19. Cephane nöbetcisinin silahı elinden alındı ve soyuldu.
Örnek sıralı tümce olduğundan yüklemleri “alındı” öznesi “cepane nöbetcisinin silahı”, “soyuldu” yükleminin öznesi tümcede yok. Yükleme “soyulan ne?” diye sorduğuımuzda “cephanelik” uygun düşmektedir.Bu açıklama doğrultusunda tümceyi yeniden yazalım:
Cephane nöbetçisinin silahı elinden alındı ve cephane soyuldu.
20. Buna ancak okurlar karar verir ve uygular.
Sıralı tümce olan soruda “uygular” yükleminin nesnesi yoktur.Bu nedenle nesne istemektedir.Tümceyi düzelterek yeniden yazalım:
Buna ancak okurlar karar verir ve kararı uygular.
21. Bu vesile ile ....... Bankasını hem tebrik etmek ve hem de teşekkürlerimi bildirmek benim medeni bir borçtur.
......tebrik etmek (1. yan tümcenin yüklemi)
......bildirmek (2. yan tümcenin yüklemi)
......medeni bir borçtur (temel tümcenin yüklemi)
Bileşik tümcemizde yer alan 2. yan tümcenin yüklemi dolaylı tümleç alması gerekirken almamıştır.
......yöneticilere bildirmek..........
İkinci yan tümcenin yüklemi “bildirmek”, “yöneticilerine” dolaylı tümlecini alarak anlatım bozukluğu giderilmiştir.
Bileşik tümcemizde bir başka sorun “hem de” sözcüklerinin gereksizliği.Bu sözcükleri tümceden çıkardığımızda yanlışlık düzeltilmiş olur.
Tümcenin doğru yazımı:
Bu vesile ile....... bankasını hem tebrik etmek ve teşekkürlerimi yöneticilerine bildirmek benim için medeni bir borçtur.
22. Sıcaklık sıfırın altında eksi otuz dolayındadır.
Tümcede eşanlamlı “sıfırın altı”, “eksi” kullanılmıştır. Eşanlamlı sözcükler birlikte kullanılamayacağından sözcüklerden biri kullanılırsa yanlışlık giderilmiş olur
Tümcenin doğru yazımı:
Sıcaklık sıfırın altında otuz dolayındadır.
Sıcaklık eksi otuz dolayındadır.
23. ...... hücumlarına devam ve bağırarak şunları söylemiştir....
Yukarıdaki tümcede yardımcı eylem “et-“ eksik Tümcede şöyle olmalıydı:
........hücumlarına devam etmiş ve bağırarak şunları söylemiştir......
24. Kitabımızın 1. bölümünde.....kompozisyon türilerinden bahsettik.Bu bölümü yazarken .......’in ...... adlı eserinden faydalandım.
Yukarıdaki tümcede iki eylemi de aynı kişi yapmasına karşın aynı kişilermiş gibi yazılmış.
......bahsettik (biz)
...... faydalandım (ben)
Bu eylemleri 1.tekil kişi (ben), ya da 1. çoğul kişi olarak yazarsak tümceyi düzeltmiş oluruz.
. Kitabımızın 1. bölümünde ........ kompozisyon türilerinden bahsettim. Bu bölümü yazarken .....’ın ...... adlı eserinden faydalandım.
. Kitabımızın 1. bölümünde..... kompozisyon nevilerinden bahsettik. Bu bölümü yazarken ......’ın ....... adlı eserinden bahsettik.
Düzeltmelerde ikinci düzeltmede yüklem 1.çoğul kişi eki almasının nedeni övünmekten kaçınıp okura saygılı olmak amacı güdülmüştür.
25. Göl kıyısındaki manzara ve görünüm hepimizi büyülemişti.
“Manzara, görünüm” sözcükleri eş anlamlı olduğundan biri kullanılmalıydı. Seçim kişinin dil bilincine göre değişebilir.
- Toplam blog
- : 1064
- : 732
- Kayıt tarihi
- : 24.03.12
Türkay KORKMAZ, umuda yolculuğu ertelemez. Mermeri delenin damlanın sürekliliği olduğunu bilir. Y..