- Kategori
- Dil Eğitimi
Belirtme öbekleri - 4
Trabzon Gazeteciler Cemiyeti Başkanı Ömer Güner'le, "Trabzon'da Basın" konulu söyleşi 1993
NİTELEME ÖBEKLERİ
Niteleme kavramı üzerine kurulan söz öbeklerini şu başlıklar altında inceleyeceyiz :
1.Önad Tamlaması
2.San Öbeği (Unvan Öbeği)
3.Sayı Öbeği
4.Belirteç Öbeği (Zarf Öbeği)
.. ÖNAD TAMLAMASI
Adın önüne gelerek onun karşıladığı varlığı niteleyen ya da belirten sözcüğe önad denir.
Adın önüne gelerek onu niteleyen ya da belirten sözcük addır. Önad denmesinin nedeni işlevinden dolayıdır. En az iki ad öbek oluştururken önce gelen adın sonraki adı belirgin kılmak için onun niteliklerinden, özelliklerinden biri durumuna girer. Önadlar tek boyutlu kullanılan adlardır. Bu sözcük öbeği önad tamlaması olarak adlandırılır.
Örnekler :
Çelik tencere, ipek kumaş, güzel bebek , sarı yaprak,
öna öna öna öna
ikikişi, şu ev, sıcak gün, bazı öğrenciler, her bayram,
öna öna öna öna öna
akıllıdost, sevimsiz yaratık, ekşimsi elma, yıkık ev vb.
öna öna öna öna
“çelik, ipek, güzel, sarı, iki, şu, sıcak, bazı, her, akıllı, sevimsiz, ekşimsi, yıkık” sözcükleri niteleme, belirtme göreviyle kullanıldığı, addan önce geldiği, çekim eki almadığı, adla birlikte sözcük öbeği oluşturduğu görülmektedir. Bu sözcük öbeği önad tamlaması olarak adlandırılır.
Örnekler :
Sevimli çocuk her zaman istenir.
öna a öna a
önatam önatam _____
ööb btöb y
Örnek tümcede özne, belirteç tümleci birer önad tamlamasıdır. Önad tamlamasında temel öğe addır. Türkçede temel öğe yardımcı öğeden sonra gelir. Önad tamlamasında da temel öğe sonda yer alıyor. Vurgu önad üzerindedir.
Sev-im-li : türemiş ad (önad)
Çocuk : varlığı karşılıyor, yalın, somut ad
“Çocuk” sözcüğü çok yönlü bir anlam içeriyor. “Çocuk” sözcüğünün önüne gelen “sevimli” ise kendinden sonra gelen adın niteliği olarak tek yönlü anlam bildirmektedir.
Her : ad soylu sözcük
Zaman : soyut ad
Bu önad tamlamasında “her” tek yönlü,”zaman” ise çok yönlü anlam bildirmektedir.
Özetlersek, önadlar tek yönlü olup sözcük öbeklerinde görevlerinden dolayı önad olarak adlandırılır.
Kısa boylu, zayıf, yaşlı bir adamdı.
ntöna btöna a
Yukarıdaki örnekte ad öğesinin birden çok niteliyeni var. Ad öğesi de bir önad tamlamasıdır.
kısa boylu,
zayıf bir adam bir adam kısa boy
yaşlı _______ öna a öna a
öna a _______ ______
önatam önatam önatam
Bir avuç alkış kaldı anılarda.
ööb y dt
bir avuç alkış
öna a
önatam ____
öna a
önatam
Bu örnekte iki önad tamlaması iç içe yer almış olduğundan zincirleme önad tamalaması olarak adlandırılır.Önad tamlaması diğer adın önadı olmuş.
biz / ö
Büyükada’da iskelenin yanındaki tavanı basık balıkçı kahvesindeydik
dt yöb
Halikarnas Balıkçısı
iskelenin yanındaki tavanı basık balıkçı kahvesi
öna a
önatam
iskelenin yanı tavanı basık balıkçı kahvesi balıkçı kahvesi
bten blen öna a bten blen
bliatam önatam bsizatam
Örnek tümcenin yüklemi iç içe ön ad tamlamasını (zincirleme önad tamalaması) içeriyor. İki önad tamlamasından birincisinin önadı belirtili ad tamlaması; ikinci önad tamalamasının ad öğesi de belirtisiz ad tamlamasıdır.Önad ve ad tamlamaları içeren bu örnek karma tamlama olarak adlandırılır.
“Ek Olan Adıllar” başlığı altında ek olan “-ki” nin adın durum eki “-den” den sonra gelirse o sözcük kendinden sonra gelen adın önadı diye açıklamıştık. Önad olarak gösterilen “....yanındaki” sözcüğü de aynı özelliği gösteriyor.
Dün geceki gürültülü sokaklar şimdi sessizdi.
ööb bt y
önatam önatam
________ ____________
öna a öna a
__ ___ ______ ______
dün geceki gürültülü sokaklar
öna a
önatam
____________________________
zönatam
Zincirleem önad tamlaması iç içe üç önad tamalamasından oluşuyor. “dün gece”, “gürültülü sokaklar” önad tamalamalarını kapsayan önad tamalaması “dün geceki “gürültülü sokaklar” önad tamlamasıdır.
Matematiksel olarak şöyle diyebiliriz : “dün gece”, “gürültülü sokaklar” önad tamalamaları “dün geceki gürültülü sokaklar” önad tamlamsının alt kümeleridir. Başka bir anlatımla, “dün geceki gürültülü sokaklar” kümesi “dün geceki”, “gürültülü sokaklar” kümelerini kapsar. Bu iç içelik nedeniyle önad tamlaması, zincirleme önad tamlaması olarak adlandırılır.
Göğsüne hiçbir ışık sızdırmayan o gonca
Ömrünce açmayacak bir gülü andırırdı.
Faruk Nafiz Çamlıbel
göğsüne hiçbir ışık sızdırmayan o gonca
öna a
önatam
hiçbir ışık o gonca
öna a öna a
önatam önatam
ömrünce açmayacak bir gül bir gül
öna a öna a
önatam önatam
Eylem sonlarına gelerek eylemleri önadlaştıran “-en”, “-ecek” ekleri önad tamlaması kurmuştur. Önadlaşan eylemler önad eylem ya da ortaç adıyla eylemsi olarak yan önerme kurarlar.
Radyonun çıkardığı ses kulağımı tırmalıyordu.
ööb blin y
Özne öbeğinde karma tamlama bulunmaktadır.
bliatam
_____________
bten blen
_______ ______
radyonun çıkardığı ses
öna a
önatam
__________________
kartam
Eylem olan sözcükler eklerle ad soylu sözcüğe dönüşür. Bu ad soylu sözcük adları niteliyerek önad görevi görürüler. Eylemden türeyen bu önadlar ortaç (önad eylem) olarak adlandırılır. Ortaç, eylemin eylem yanı azalarak ada yaklaşmış biçimidir diyebiliriz. Ortaç yan tümcede yüklem, temel tümcede önad görevini üstlenmişlerdir.
Ortaçları türeten başlıca ekler şunlardır :
“-en, -ici, -()r, - /-mez; -miş, -dik, - diği; -ecek, -eceği, --esi ” (Eylemsiler konusuna bakınız)
Örnekler :
geçen yıl, yiyici adam, görür göz, görmez göz; okumuş kişi, tanıdık ses, bildiği iş, yatacak yer, içecek su, eseceği yön, yıkılası bina / yıkılacak bina vb.
Eylemlerin ortaçlaşması sonucu sözcük ikili bir yapı kazanır. Bir yanıyla eylem, diğer yanıyla ad. Örneğin, sarar-mış yaprak
Adların varlığı, kavramları karşıladığını, çok yönlü olduğunu daha önce belirtmiştikk. Ancak kimi adlar tek yönlü alınarak önad göreviyle kullanılır. Örneğin, çelik kasa, altın kolye, ipek kumaş, demir karyola, taş oda vb.
Bu örnekleri incelediğimizde adın önünde yer alan adın anlam / anlatım yönünden tek boyutlu dil öğesidir.Bu özellik adın önad niteliği taşıdığını gösteriyor.
Örneklerimizdeki önad tamlamaları takısız ad tamlaması olarak da gösterildiğini ad tamlaması konusunu işlerken belirtmiştik. Bu konunun tartışmalı olduğunu örneklerle açıklamıştık.
.. ÖNADLARIN TÜRLERİ
Önadlar kavram özelliğine göre iki türe ayrılır :
1.Niteleme Önadları
2.Belirtme Önadları
- NİTELEME ÖNADLARI (nitöna)
“Beyaz gömlek, yuvarlak masa, üzgün anne, küçücük gemi, büyücek kız, yeşilimtrak giysi, irice elma, ipince yol, mavi mavi gözler, Marangoz Ali, Öğretmen Türkay vb.”
Addan önce gelerek varlığa özgü özellikleri bildiren sözcüklere niteleme önadı denir. Niteleme önadları biçim, durum, renk, yapı anlatırlar.
Beyaz : renk
Yuvarlak :biçim
Üzgün : durum
Marangoz, öğretmen : meslek
Niteleme önadları varlığın kendisiyle ilgili özellikleri bildirmektadir. “Nasıl” sorusunu ilgili ada yönelterek niteleme önadını bulabiliriz.
Niteleme önadları kendi içinde “unvan, pekiştirme, küçültme” özelliklerine göre adlandırılır :
-. UNVAN ÖNADLARI
“Hemşire Ayşe, Profesör Aydın, Çavuş Osman, “
öna a öna a öna a
önatam
Ayşe Hemşire
a ünv
ünvöb
Ünvanlar addan önce gelerek önad tamalaması, addan sonra gelirse unvan öbeği kurar.
-. PEKİŞTİRMELİ ÖNADLAR
“Pekiştirmenin yazımı” konusunu işlenirken pekiştirmeli sözcüklerin nasıl oluştuğunu belirtmiştik.
Anlamca güçlendirilmiş sözcük adın önüne gelerek önad görevi yapabilir. Örneğin, çırılçıplak adam, sımsıkı kadın, karmakarışık oda vb.
-. KÜÇÜLTME ÖNADLARI
Varlıkların niteliklerini küçülterek onların anlaım derecelerinde daralma yapar.
Örnekler :
Uzunca bir yoldan gidiyoruz.
Uzunca bir yol : uzuna yakın
Ekşimsi erik : ekşiye yakın, tam ekşi değil
Yüksekçe yer : yükseğe yakın, çok yüksek olmayan
Acımtırak bir tat : tam acı değil, acıya yakın
Büyücek (büyük-cek) ev : büyüğe yakın ev
Ufacık (ufak-cık):tam ufak değil, ona yakın
Ufarak (ufa(k) rak : ufak
İncecik bir ürperti vardı.. Bora da azıcık kesilse...
Yaşar Kemal, Yer Demir, Gök Bakır
“Uzunca, ekşimsi, yüksekçe, acımtırak, büyücek, ufacık, incecik, azıcık, ” örneklerinde “-ce (-ca, -çe,-ça), cik( -cık, -cuk, cük), -cek (-cak), -(i)msi, -(i)mtrak ekleri önadlara küçültme anlamı katar. Böyle sözcüklere küçültmeli önad (köna) denir.
UYARILAR
. Bir sözcüğün önad olması için addan önce gelmesi gerekir. Örneğin, iyi insan, dört kişi,
. Niteleme önadları soyut ya da somut olabilir.
Örneğin, tatlı yiyecek, tatlı çocuk
somut soyut
. Belirtme, niteleme önadları aynı tamlamada yer almışsa niteleme önadları belirtme önadlarından ada daha yakındır.
Örneğin, üç yuvarlak masa
btöna ntöna
. Kimi kez belirtmeyi güçlendirmek için belirtme önadı ada yakın yazılabilir.
Örneğin, uzun, ince, bir adam
ntöna btöna
. Ortaç görevli niteleme önadları belirtme önadlarıyla birlikte kullanıldığında belirtme önadı ada daha yakın olur.
Örneğin, inen o kişi, beni görecek iki öğrenci
ntöna btöna ntöna btöna
. Niteleme önadı eylemi etkilediğinde belirteç görevinde olur.
Örneğin, güzel çocuk, güzel konuştu, yeni ev, yeni taşındı
ntöna bt ntöna bt
- BELİRTME ÖNADLARI (btöna)
Belirtme önadları varlıkların dış belirtilerini anlatırlar. Örneğin, “bu gömlek, üç masa, hangi kız, kimi kişiler vb.”
Örneklerde altı çizili önadlar adın kendisinde bulunan bir özelliği değil, adın dışındaki belirtiyi “ gösterme, sayı, soru, belgisiz ” belirtme önadlarıyla anlatmaktadır.
Bu açıklamadan sonra belirtme önadlarının dört türü olduğunu söyleyebiliriz :
1.Gösterme Önadları
2.Sayı Önadları
3. Belgisiz Önadlar
4. Soru Önadları
-. GÖSTERME ÖNADLARI
“Bu ev, şu çocuk, o durum, öteki bina, öbür öğrenci, beriki okul, diğer iş”
Örneklemelerdeki koyu yazılan sözcükler adların karşıladıkları varlığı göstererek varlığın dışındaki belirtiyi belirtiyor. İşte önüne geldiği adın karşıladığı varlığı göstererek varlığın dış özelliğini belirten önadlara gösterme (işaret) önadları denir.
“Bu, şu, o” sözcüklerini gösterme adıllarını incelerken görmüştük. Bunların gösterme önadı ve adılı olabileceğini söylemiştik. Bu örneklerde adların yerini tutmayıp onların önüne gelerek adların karşıladıkları belirttiği için önaddır.
“Bu, şu, o” genellikle kullanılan gösterme önadlarıdır. Bunların dışında “öteki, öbür, beriki, diğer, karşıki” sözcükleri de gösterme önadı olarak kullanılabilir.
Örnekler :
Öteki ev, karşıki konak, öbür masa, beriki dava, diğer takım
Ayrıca adın “-den” durum ekine gelen “-ki” ekiyle, türeyen sözcük adın önüne geldiğinde önad olur. Örneğin, “elimdeki mendil”
-. SAYI ÖNADLARI
İkişer, üçer sıra olunuz.
Beş yüz kişi vardı.
Birinci gün alışmayla geçer.
Yüzde on başarı çok düşük.
Bir kadın dördüz çocuk doğurdu.
Önüne geldiği adı sayıca belirten önadlara sayı önadları denir. Örneklerde koyu yazılan sözcükler bu tür önadlardır.
Sayı önadları görevlerine göre beşeayrılır :
1.Asıl sayı önadları
2.Sıra sayı önadları
3.Kesir sayı önadları
4.Üleştirme sayı önadları
5.Topluluk sayı önadları
-.. ASIL SAYI ÖNADLARI
Varlıkların kaç tane olduğunu belirten önadlara asıl sayı önadı denir.
Örnekler:
Beş kişi, bin öğrenci, on bin lira
Yukarıdaki örneklerde adların önüne gelen önadların kimi tek sözcük, kimi de iki sözcükten oluşuyor. İki sözcükten oluşan “on bin” kendi içinde bir önad tamlamasıdır. “On” kendinden sonra gelen adı “bin” sayıca belirtmektedir.
Asıl sayı önadları “yirmi beş (yıl), yetmiş altı (yaş), bin altı yüz (defter)” koyu olarak yazılan, önad tamlaması niteliğinde olmayan söz öbeğidir. Çünkü, “yirmi beş”,"yetmiş altı", "bin altı yüz" önad – ad olarak oluşmamış, “ad+ad” biçiminde görülmektedir. Yani öndeki ad sonraki adı belirtmiyor. İki ad toplanarak yeni bir adı oluşturuyor.Böyle sözcük öbeğine sayı öbeği denir. İkinci öğe birinciden küçük ve ara sayıları gösteriyor. Örneğin, “yirmi+beş=25”, "yetmiş+ altı"=76, “bin+altı yüz"=1600.
Önad tamlaması oluşturan sözcük öbeği ise, Adın önüne gelen ad sonraki adı sayıca belirtiyor. Birinci öğe, ikinci öğeden küçük.“altı yüz” 6.100= 600
Asıl sayı önadlarıyla kurulan öbeklerde Türkçenin bir matematiksel anlatımı yeğlediğini görüyoruz. Asıl sayı önadlarıyla kurulan önad tamlamaları çoğullanamaz. Örneğin, “iki kuş (iki kuşlar), dört ayakkabı (dört ayakkabılar) ayraç içinde yazıldığı gibi yazılamaz. Ancak, “Kırk Haramiler, Beş Yüz Evler, Üç Şehitler Destanı” gibi özel kullanımlar da bulunmaktadır.
-.. SIRA SAYI ÖNADLARI
Yirmibirinci yüzyıla umutlarla girdik.
Ortanca oğlum geldi.
Sonuncu yarışmacı da ipi göğüsledi.
İlk sıra kimin? Birinci sıra kimin?
İkinci çocuk yetenekliydi.
Örneklerde koyu yazılan sözcükler belirttikleri adları sıralayıp derecelendirmektedir. Böyle önadlara sıra sayı önadı denir. Asıl sayı önadlarına “-(i)nci ” eki yerine ( . ) işareti de konabilir.
Örneğin,
70. (70’inci)
Sıra sayı önadlarının belirttiği adlar çoğullanabilir.
Örneğin,
birinci sınıflar
-.. KESİR SAYI ÖNADLARI
Binde beş pay, yüzde on başarı, onda dört oran, beşte üç yanlış, yarım ekmek, çeyrek yüzyıl, yüzde elli gelir vb.
Örneklerde “-de” ekini alan sayı ile yalın durumda bir say öbek öbek oluşturmuştur. Bu öbekte “-de” ekini alan ad, karşıladığı varlığın kaç eşit parçaya ayrıldığını, yalın olan ise bu eşit parçalardan kaç tanesinin alndığını göstermektedir.
Örneğin,
binde beş pay : bütün bin eşit parçaya bölünmüş, bu eşit parçalardan beşi alınmıştır.
. Kesir sayı önadları ad tamlamalarında belirtilen olur.
Örneğin,
Bina-n-ın dörtte üç-ü boş.
Ööb y
bina-n-ın dörtte üç-ü
bten blen
bliatam
. Kesir sayı önadları eylemleri belirttiğinde belirteç tümleci olur.
Örneğin,
Bugün yüzde doksan giderim.
bt
. Kesir sayı önadları ve belirttiği önadlar çoğullanmaz.
Örneğin,
ben/ö
Bir buçuk eşkiyanın yurdumu bölmesine izin mi vereyim ?
dtöb yöb
Dolaylı tümleçte yer alan “bir buçuk eşkıya” bir önad tamlamasıdır.
Bir buçuk eşkıya
öna a
önatam
bir buçuk : Kesir önadı çoğullanmaz, “bir buçuklar” denmez.
Eşkıya : ad, çoğulanmaz, “eşkiyalar” denmez.
. Kesir önadları büyük ünlü uyumuna ve ünsüz benzeşmesine uyar.
Örneğin,
“beşte bir”, “şt” ünsüz benzeşmesi, “yüzde elli” “ ü , e ”, “ e , i ” büyük ünlü uyumu kuralına uymaktadır.
-.. ÜLEŞTİRME SAYI ÖNADLARI
“Sekizer (armut) , yedişer (dönüm) , çifter çifter (halı) , yarımşar (elma) ,
sekiz-er , yedi- ş-er , çift-er , yarım-ş-ar
Nesnelerin eşit bölümlere ayrıldığını ve kaçar kaçar dağıtıldığını gösteren önadlara üleştrime sayı önadları denr.
Yukarıdaki örneklerde ünsüz ile biten sayıların sonuna
“-er” , ünlü ile biten sayıların sonuna ise ekle birlikte “ş” kaynaştırma arfi almaktadır.
Asıl görevleri adlardan önce gelerek önad olan üleştirme sayı önadları, eylemlerden de önce ikileme biçiminde gelerek durum belirteci olurlar.
Örnekler :
Askerler ikişer ikişer sıra oldular.
bt
Teker teker gelin.
bt
Azar azar ver.
bt
Çifter çifter dağıt.
bt
Üleştirme sayı önadlarının belirttiği adlar çoğullanmaz.
Örneğin,
Üçer kilo, on biner lira, yirmişer milyon vb.
Sözcüklerden “kaç, yarım” önad olarak kullanılabilir.
Örneğin,
Kaçar lira, yarımşar ekmek vb.
-. TOPLULUK SAYI ÖNADLARI
Varlıkları birlikte, topuca belirten sayı önadlarına topluluk sayı önadlları denir.
Örneğin,
üçüz kardeşler
dörtlü anlaşma
beşli çete
ikiz kızlar
Önadlar “-(i)z, -li ” eklerini alarak sayı önadı olmuşlardır. Ekle ünlü uyumlarına göre sözcüklere ulanmıştır. Yapım eki “-(i)z ” ekiyle türetilen topluluk sayı önadları doğumla ilgilidir.
-. BELGİSİZ ÖNADLAR (böna)
Adların önüne gelip belirtme görevini yapan sözcüklerin kimi nesnelerin bütününü, kimi de bir bölümünü gösterir.
Varlıkları, nesneleri ana çizgileriyle genel olarak belirten önadlara belgisiz önad denir.
Örnekler:
bir pazar akşamı, bazı günler, birtakım öğrenciler,birkaç çocuk, biraz para, çoğu kimse, hiç kimse, nice zamanlar,birçok öğe, her bebek, kimi drumlar, bütün insanlar, başka gün, hiçbir seçmen, çok içecek, az yiyecek, fazla enerji, diğer görevliler, öteki kalemler....vb.
Belgisiz önad görevindeki sözcükler adın yerini tutacak biçimde kullanıldığında belgisiz adıl (Belgisiz Adıllar konusuna bakınız) , eylemi etkileyecek biçimde kullanıldığında nicelik belirteci olur.
Örneğin,
birkaç öğrenci
böna
birkaçı / Birkaçı silindi.
badl nib
“Bir” sözcüğü asıl sayı önadı, belgisiz önad olarak da kullanılabilir.
Örneğin,
Bir gün bana döneceksin.
böna
Bir haftada yedi gün vardır.
söna
Varlığın gerçek sayısını belirten “bir” sözcüğü asıl sayı önadı, “herhangi bir” alamına gelen ise belgisiz önaddır.
Belgisiz önadların belirttiği adlar çoğullanıp çoğullanmadığı üç durumda ele alınır :
1. “Her, birkaç, hiçbir, her bir, herhangi bir, biraz...” önadların belirttiği adlar çoğullanmaz.
Örneğin,
her koyun, birkaç gün, hiçbir doktor vb.
2. “Bütün, birtakım” önadlarının belirttiği adlar çoğullanır.
Örneğin,
bütün ülkeler, birtakım işler vb.
3. “başka, öbür, bazı, ” belgisiz önadlarının belirttikleri adlar tekil de çoğul da kullanılabilir.
Örneğin,
öbür ev, öbür evler vb.
-. SORU ÖNADLARI (söna)
Hangi resmime baksam?
Ne iş yapıyorsun?
Kaç metre geliyor?
Kaçıncı dereceden emekli oldun?
Yukarıdaki örneklerde “hangi, ne, kaç, kaçıncı” sözcükleri önüne geldikleri adların karşıladığı varlıkları soru yoluyla belirtiyorlar.
Varlıkları, nesneleri soru yoluyla belirten önadlara soru önadı denir.
Soru önadının bulunduğu tümce soru tümcesi olmayabilir.
Örneğin,
Hangi resme baksam ben değilim.
Cahit Sıtkı Tarancı
Soru önadları niteleme, asıl sayı, sıra sayı, kesir sayı, üleştirme sayı vegösterme önadlarının sorusunu yapmada kullanılır. Bu kullanımda kimi soru önadları sözcük öbeği oluşturur:
Örnekler :
Ne gibi düşünce : niteleme önadı sorusu
Yüzde kaç gelir : kesir sayı önadı sorusu
Kaçar lira para : üleştirme sayı önadı sorusu
Ne biçim anlayış : niteleme önadı sorusu
Kaçta kaç pay : kesir sayı önadı sorusu
Kaç adım yol : asıl sayı önadı sorusu
Kaç tane armut : asıl sayı önadı sorusu
Hangi ağaç : gösterme önadı sorusu
Neredeki okul : gösterme önadı sorusu
Ayrıca, “ne kadar, ne denli, nelik, ne tür, ne renk” sözcükleri adların önüne geldiğinde soru önadı olarak kullanılır.
Örneğin,
“Ne kadar yiyecek, ne denli verimli, nelik ipek, ne tür iş, ne renk giysi” soru önadları ada yöneliktir. Yani, soru önadının geçtiği tümcenin yanıtı bir addır.
Örneğin,
Ne fidanı dikiyorsunuz? (çam, a)
Hangi kente gideceksiniz? (Trabzon, a )
Soru önadlarından, “nasıl” adın durumunu, “kaç” adların sayısını öğrenmeye; “ne” , “hangi” adla ilgili anlam sınırı çizmeye yöneliktir.
.. ÖNADLARIN ADLAŞMASI
Önad tamlamasında bir adın başka bir adı niteleyip ya da belirttiğinde -görevinden dolayı – önad olarak adlandırıldığını belirtmiştik. Bu tamlamada belirtilen ya da nitelenen ad düştüğünde önad olan sözcük adlaşır.
Örneğin,
Akıllı insanlar her zaman kazandırır.
öna
Akıllılar her zaman kazandırırı.
aöna
İyi çocuklar herkesçe sevilir.
öna
İyiler herkesçe savilir.
aöna
Cüzdanındaki paraları annesine verdi.
öna
Cüzdanındakileri annesine verdi.
aöna
Evdeki kişiler şimdi uyuyorlar.
öna
Evdekiler şimdi uyuyolar.
aöna
Örnek tümcelerde koyu yazılan sözcükler önad ve adlaşmış önaddır.
Adların “-de” durum ekinden sonra gelen “-ki” eki önad türetir. Örneklerde, “cüzdanındaki, evdeki” bu tür adlaşmış önadlardır.
İlgi adılı “-ki” ekini önad türeten adın “-de” durumuyla kalıplaşan “-ki” ekiyle ayırt etmek gerekir. Örneğin, “bizimkiler” sözcüğündeki “-ki” eki adıl olan “-ki” dir. Bu örnekte “bizimkiler” adlaşmış önad değildir. Örnek tümceyle somutlaştıralım : Bizimkiler geldiler. Tümcede, bizimkiler değişik adların yerini tutmaktadır. Örneğin, annesi, babası, kardeşleri vb. diye düşünebiliriz.İşte bu nedenle “bizimkiler” adlaşmış önad değil adıldır.
Adlaşan önadlar ad olan sözcüğün sonundaki “-ler” çoğul ekini de almaktadır. Örneklerde, akıllı-lar, iyi-ler, cüzdanındaki-ler, evdeki-ler vb.Ayrıca adın durum eki “-de” adlaşan önada ulanmıştır.
Adın durum eki “-e” önadın adlaşmasında önada ulanır.
Örneğin,
Yanındaki arkadaşına öfkelendi.
öna
Yanındaki-n-e öfkelendi.
aöna
Toplanan paralara bakıyordu.
öna
Toplananlar-a bakıyordu.
aöna
Müzik közlenen yüreğe düşüyordu.
öna
Müzik közlenen-e düşüyordu.
aöna
.. ÖNADLARIN TÜMCEDEKİ GÖREVLERİ
Yaşlı kadın o evde yapayalnızmış.
öna öna...
ööb dtöb
Önadların özne ve dolaylı tümleç görevinde kullanılmış.
Ayakta kalanlar güçlü insanlardır.
öna....................
yöb
Önad yüklem öbeğinde yer almıştır.
İstanbul’da beş gün kalacaktım.
öna…
btöb
Önad olan “beş” sözcüğü tümcenin belirteç tümlecinde görev almış.
.. YAPILARINA GÖRE ÖNADLAR
Sözcükleri yapılarına göre incelerken üçe ayırmıştık.
- Yalın önadlar
- Türemiş önadlar
- Bileşik önadlar
- YALIN ÖNADLAR
bol ışık, sert elma, tembel işçi, kara koyun, ilk sevda, az iş, çok ev vb.
Koyu yazılan önadlar yapım eki almamış ve birleşme yoluyla oluşmamış, kök durumunda sözcüklerdir. Bu nedenle bu tür önadlara yalın önad denir.
- TÜREMİŞ ÖNADLAR
Elbiselik kumaş, sıradan konuşma, renkli ışıklar,Türkçe sözcük vb
Kırık cam, geçici işçi, yazma kitap, kabartma harita, korkak adam
Yukarıdaki örneklerde birinci sıradakiler adların sonuna gelen yapım ekleriyle türemiş ad olan önadlar; ikinci sıradakilerse, eylemden türemiş ad olan önadlardır.
Demek ki türemiş önadlar iki türdür:
1. Addan türemiş önadlar
2. Eylemden türemiş önadlar
Sözcüklerin yapısal özelliklerini incelerken sözcükleri köklerine göre eylem ve ad olarak ikiye ayırdığımızı, hangi yapım eklerin ad, eylem köküne gelerek ad türettiğini göstermiştik. (Sözcüklerin Yapısal Özellikleri konusuna bakınız.)
- BİLEŞİK ÖNADLAR
Bileşik önadlar birden çok sözcüğün birleşmesiyle oluşur. Bileşik öndlar yapıca:
1. Kaynaşmış bileşik önadlar
2. Kurallı bileşik önadlar
olmak üzere ikiye ayrılır.
-. KAYNAŞMIŞ BİLEŞİK ÖNADLAR
1. Kuşbakışı çizim, kıtalararası deniz: Belirtisiz ad tamlaması öğelerinin birleşmesi,
2. Açıkgöz adam, düztaban kadın: Önad tamlaması öğelerinin birleşmesi,
3. Birkaç kişi, biraz tuz: İki önadın birleşmesiyle,
4. Çalçene adam, yurtsever insanlar: Ad ve eylemin birleşmesiyle,
5.Soğukkanlı asker, başıboş çocuk: Kurallı bileşik
önadlardan oluşanlar,
Kaynaşmış bileşik önadların yukarıda sıralanan örneklerde yararlanarak beş biçimde gerçekleştiğini söyleyebiliriz.
-. KURALLI BİLEŞİK ÖNADLAR
1. Geniş balkonlu ev, güleç yüzlü anne : Önad tamlaması “-li” yapım ekini alarak başka
bir adın önadı olmuş.
2. Balkonu geniş ev, yüzü güleç anne : Adla önad yer değiştirmiş, ada iyelik eki “-i” ulanmış.
Kurallı bileşik önadlarda, ”-li” ekli ve iyelik ekli olan önadlar anlatımca eşdeğerdir.
Örneğin,
tuzu az yemek / az tuzlu yemek
kapısı demir apartman / demir kapılı apartman vb.
3. Asker elbisesi : belirtisiz ad tamlaması
asker elbiseli adam : Belirtisiz ad tamlamasının sonuna “-li” yapım eki getirilerek yapılmış.
çalışma odası : belirtisiz ad tamlaması
çalışma odasız ev : Belirtisiz ad tamlamasının sonuna “-sız” yapım eki getirilerek yapılmış.
Belirtisiz ad tamlamasının sonuna “-li”, “-sız” yapım eki getirilerek kurallı bileşik önad yapılır.
4. İki takımlık (kumaş), beş aylık (bebek) : Asıl sayılarla kurulmuş önad tamlamaları
“- lik” ekiyle bileşik önad olur.
5. Bu yılki (gelir), cumartesi günkü (görüşme) : Ad ve önad tamlamalarının sonuna “-ki” yapım eki getirilerek oluşturulan bileşik önadlar vardır.
6. Ayrı ayrı (yollar), ufak tefek (adam) : İkilemeler kurallı bileşik önad biçimindedir. Ayrıca ikilemelerin her iki öğesi de “-siz” ekiyle bileşik önad olabilir. Örneğin, tatsız tutsuz (yemek), evsiz barksız (adam) vb
7. Renk adları başka adlar tarafından nitelenerek ek almadan bileşik önad olur. Örneğin, koyu mavi (gözler), açık sarı (saçlar), parlak kırmızı (çiçek)
8. Durum eki almış adla başka bir adın oluşturduğu bileşik önadlar vardır. Örneğin, pahada ağır (eşya), içten pazarlıklı (kişi)
Kurallı bileşik önadların sekiz biçimde oluştuğunu yukarıdaki örnek ve açıklmalardan anlıyoruz.
Bileşik önadlar en az iki sözcüğün birleşmesinden oluşmuş sözcük öbekleridir. Yani öbekleşmiş önadlardır.
- Toplam blog
- : 1064
- : 732
- Kayıt tarihi
- : 24.03.12
Türkay KORKMAZ, umuda yolculuğu ertelemez. Mermeri delenin damlanın sürekliliği olduğunu bilir. Y..