- Kategori
- Dil Eğitimi
Belirtme öbekleri - 3
.. ADIL TAMLAMASI
benim evim (-im /-in, -im / -i )
senin yerin ( -in / -in, -in / -i )
senin araban ( -in / -in, -n / -i )
bizim arabamız ( -im / --in, -mız / - i )
sizin silginiz ( -in / -in, -niz / -i)
sizin eviniz ( -in / -in, -iniz / -i )
onun giysisi (-un / -in, -i )
onların kazakları (-ın, -ı )
Örneklerde birinci kişi adılıyla kurulan tamlamada belirten eki “-in” yerine “-im, belirtilen eki “-i ” yerine de “-im, -imiz” geliyor. Ben-in değil ben-im, ev-i değil ev-im : ben-im ev-im; biz-im ev-imiz
İkinci kişiyle kurulan tamlamada ise belirtilen eki “-i ”, “-in, -iniz ” olmaktadır. Sen-in ev-in (-i), siz-in ev-iniz (-i)
Belirteni kişi adılı olan adıl tamlamasında belirtilen eki kişi adılına uygun olarak gelir: -im / -im, -in / -in, -in / -n, -im / -mız (-imiz), -in / -niz, -in / -iniz, in / -i örnekelerde belirten, belirtilen eklerin bu sırayla geldikleri görülmektedir. Birinci, ikinci kişiyle kurulan adıl tamlamasında belirten ben-biz, sen-siz olabilir.
Üçüncü kişiyle kurulan tamlamada belirten ekleri ad tamalama ekleridir. Belirten “o, onlar” yerine ad gelebilir. Örneğin, O-n-un ev-i / Onur’un evi
Belirteni adıl olan iyelik öbeğine adıl tamlaması denir.
Adıl tamlamalarında üçüncü kişi adılının yerine iyelik öbeğinin yapısı bozulmadan ad gelebilir.
Örneğin,
o-n-un kazağ-ı / Gül-ün kazağ-ı
o-n-lar-ın kazak-lar-ı / Gül-ün kazak-lar-ı
Kişi adılı çokluk ekinden sonra belirten eki “-in” alabilir.
Örneğin,
bizler-in iş-i
sizler-in soru-s-u vb.
“Kendi” dönüşlülük adılı belirten ve belirtilen görevinde tamlama kurmaktadır.
Örneğin,
Kendi evi
Can’ın kedisi
Adıl tamlamalarınada belirten düştüğünde eksiltili adıl tamlaması oluşur.
Örneğin,
(bizim) yurdumuz, (senin) yerin, (benim) kitabım, (onun) yeri
Gökte yıldız kadar köylerimiz var.
Gökte yıldız kadar (bizim) köylerimiz var.
İyelik eki gösterme adıllarının sonuna geldiğinde belgisiz adıl oluşur.
Örneğin,
Bunu şunu dert etme.
Ayrıca, adın durum eklerini alan adıllar ikileme oluşturduklarında bunlar da belgisiz adıldır.
Örneğin,
Ondan bundan yardım bekliyor.
Şuna buna inanma.
Adıl ya da ad tamlamalarında belirtilen de düşürülebilir. Belirtilenin yerini ilgi adılı “-ki” tutar.
Örneğin,
Amasya-n-ın elma-s-ı: Amasya-n-ın-ki
deniz-in reng-i : deniz-in-ki
benim evim : benimki
“-ki” adılı belirtenin sonuna gelmektedir. İlgi adılı olan “-ki” eki belirtenin belirtenle olan ilgisini gösterir. Ünlü uyumarına aykırı ulanır.
- ADIL TÜRLERİ
Anlatım sürecinde söz dışı kalan ya da düşen öğeler adıllarla gösterilir. Adıl bir izleme aracıdır. Kişi, sayı ayrımına ek olarak yeni bilgi adıllara yüklenir.Kendinden önceki, sonraki adı, sözcük öbeğini izlerken anlatanın konumuna göre yakınlık kurar. Adıl, adın, sözcük öbeğinin, tümceciğin yerini tutan sözcük ya da eklerdir.
Örnek,
Onu, sen, ben tanıyamadık.
Bu çok güzel. (beğendiği araba)
Biri geliyor.
Kim biliyor?
Ordumuz. (Bizim ordu)
Sevda’nınki (Sevda’nın çantası)
Bura (bu ev), şura (şu ev), ora (o ev)
Başlıca Adıl Türleri
1.Kişi adılları
2.Gösterme adılları
3.Belgisiz adıllar
4.Soru adılları
5.Dönüşlülük adılı
6.Ek olan adıllar
. İlgi adıl
. İyelik adılı
-. KİŞİ ADILLARI
“Ben, sen,o, biz, siz, onlar” kişi adlarının yerini tuttuğu için bunlara kişi adılı denir.
Kişi adıllarının özellikleri:
.Adıl tamlamasında belirten olur.
ben-im sevdalar-ım
. “Ben, sen” yönelme durum eki “-e” aldığında “bana, sana” olur.Nedeni, Batı Türkçesinde eskiden kullanılan tekil üçüncü kişi adılının yönelme durumuna “an-a” benzetilmesinden ileri gelmektedir.
.“O” adılı durum ve iyelik eki aldığında araya “n”ünsüzü (kaynaştırma harfi, koruyucu ünsüz) girer. Nedeni ben-i, sen-i kişi adıllarının etkisidir.
Örneğin,
“O-y-u” değil, “o-n-u”
o-n-un ( “n” kaynaştırma harfi),
o-n-dan ( “n” koruyucu ünsüz)
.“Ben”, “sen” yerine saygı amacıyla “biz”, “siz” gelebilir.
Ben-iz : biz; sen-iz : siz olarak çoğullanır.
Örneğin,
Biz anlatmaya çalıştık.(biz-ben)
Siz bilirsiniz. ( siz-sen)
.Kişi adılı ilgeçlerle öbek oluşturur
Örnekler,
Bizim gibi
Onun ile
Bana göre
Senin kadar
. Adlar gibi durum ve iyelik eki alırlar.
Örnekler,
Size, sizin, bizim, bizde, evim, evimiz, evin, eviniz vb.
. “-ce” ekini alarak tümcede belirteç görevini üstlenir.
Örnekler,
Kendince haklı
Bence haksız vb.
. Adlardan sonra tümcede en çok özne görevini üstlenen sözcüktür.
Örnekler
Ben, sen, obirlikte yola çıktık
. Kişi adıllarıyla kurulan adıl tamlamasında tamlama eklerinin yerini iyelik ekleri karşılar.
Örnekler,
Bizim arabamız
Senin kalemin
. İkileme oluşturur.
Örnekler,
Ona bana
Bize size
. O, kişi, gösterme adılı önad olabilir.
Örnekler,
O benim o: kişi adılı
O yat kimin? o: önad
O senin mi? o: göstreme adılı
-. GÖSTERME ADILLARI
. Bu senin mi?
. Bunlar kaça?
. Şu kimin?
. Şunları aldın mı?
. O ne?
. Onları bana ver.
Yukarıdaki örneklerde anlatana yakınlık ayırımıyla “ bu, şu, o, bunlar, şunlar, onlar ” şöyle adlandırılabilir. “Bu, bunlar” yakındaki, “şu, şunlar” az uzaktaki, “o, onlar” uzaktaki varlığın / varlıkların yerini tutarak varlığı/varlıkları önceki ya da sonraki tümceye taşır. Bunlara gösterme (işaret) adılı denir.
“Bu, şu, o” gösterme adılları adılları önad olarak da kullanılabilir. Bu nedenle gösterme adıllarıyla karıştırmmak gerekir.
Örneğin,
Bu elbiseyi nereden aldın? ( bu, önad)
Bu satılık mı? (bu, gösterme adılı)
Şu ev kimin? (şu, önad)
O senin değil. ( o, gösterme adılı)
O şarkıların gözü kör olsun! ( o, önad)
Eğer adın yerini tutarsa gösterme adılı, bir adın önüne gelerek onu belirtirse önad olur.
“O” gösterme adılı kişi adılı da olabilir.
O geldi. (o, kişi adılı)
“Öteki, beriki, öbürü (o biri), diğeri, böylesi (bu ile), şöylesi (şu ile), öylesi o ile) ” sözcükleri de gösterme adılı olarak kullanılabilir.
Örnekler :
Öteki bundan pahalı.
Sen diğerinial.
Böylesini bir daha bulamam.
Şöylesi olabilir mi?
Öylelerini dinlemesene!
O silgiyi değil berikini verir misisniz?
“Bura, şura, ora” yer gösterme adılıdır. Bu adıllar, “bu, şu, o” gösterme adılları “ara” sözcüğüyle birleşerek oluşmuştur.
bu ara : bura
şu ara : şura
o ara : ora
Sözcüklerin birleşmesinde “ara” sözcüğünde ünlü düşmesi olmaktadır. “Bura, şura, ora” yer gösterme adılları ad durum eklerini alırlar. Ancak yalın durumdayken iyelik eki alır.
Örneğin,
Burası sizin öyle mi?
Şurasını bir dönsek tamam.
Orasını alacağız.
Gösterme adılları Batı Türkçesinin ilk dönmelerinde,“ bular, şular, olar ” biçiminde kullanılmıştır. On altıncı yüzyıldan sonra “bunlar, şunlar, onlar” biçimine girmişlerdir.
Şular kim aşk ile hem – renk oluptur
Oları aldayamaz nakş-ı hane
Eşref, 15.yy.
-. BELGİSİZ ADILLAR
Hangi adın yerine kullanıldığı açıkça belli olmayan, ardında bir kimse, nesne kavramı olan adıllara belgisiz adıl denir. Başlıcaları: birçoğu, bazısı, kimileri, kimisi, öbürü, biri, birisi, birkaçı,çoğu, hepisi, başkası, şey, nesne, beri, öte, falan, filan, kimse, herkes”
“Kimse, herkes” belgisiz adılları kişiyle ilgilidir.
“Şey, nesne, beri, öte” belgisiz adılları söylemek istemediğimiz, söyleyemediğimiz, adını unuttuğumuz varlıkların yerlerini tutar.
Örnekler :
Öte beri almak için babam kente indi.
Bir dert ki... / Dayanılır şey değil.
Orhan Veli
Elindeki nesne neye benziyor.
Biri serinlik taşıdı uzaktan.
Birçoğunu yitirdik.
Birkaçı başardı.
Hepinizi seviyorum.
Herkesin yâri geldi, hani bizim hayırsız.
Halk türküsü
Ne yanar kimse bana ateş-i dilden özge
Ne açar kimse kapım bad-ı sabadan gayrı.
Fuzuli
Kimi bebesinden geçmiş
Kimi gayri ot yer.
Kiminin kopmuş ayağı 1328’de
Adını verir sana.
Fazıl Hüsnü Dağlarca
Fabrikaları filan varmış.
Belgisiz adıl verilen örneklerde koyu yazılan sözcüklerdir. Örneklerdeki belgisiz adıllar ad tamlaması kurduklarında belirtilen oluğunda belirten eki “-in” yerine adın çıkma durum eki “-den” gelir.
Örnekler:
Arkadaşlardan bazıları (Arkadaşlar-ın......)
Çocuklardan birkaçı (Çocuklar-ın.........)
Sanatsız kalan bir milletin hayat damarlarından biri kopmuş demektir.
Atatürk
Belgisiz adıl ad tamlamasında belirten de olabilir.
Örneğin,
Hiçbirinin yüzü gülmüyordu.
Belgisiz önadlar iyelik eki alınca belgisiz adıl olur.
Örneğin,
Bir çocuk : biri , birisi
Birkaç öğrenci : birkaçı
Birçok sorun : birçoğu
Hiçbir öğretmen : hiçbiri , hiçbirisi
Başka ev : başkası
Kim soru adılı iyelik eki alınca belgisiz adıl olur.
Örneğin,
Beni anlayacak kim var?
Beni kimi anlar, kimi anlamaz
Kim : soru adılı
Kimi: belgisiz adıl
Belgisiz adıllar ilgeçlerle kullanılabilir,
Örneğin,
Birçoğu gibi
Herkes için
Başkası kadar
-. SORU ADILLARI
Adların yerinisoru yoluyla tutan sözcüklere soru adılı denir.
Örnekler:
Sessiz yaşadım; kim beni nerden bilecek?
Mehmet Akif Ersoy
Nereye gittiniz?
Ne dedi?
Hangisi senin?
Kaça aldınız?
Kim geldi?
“Kim, ne, hangisi, kaça, nere” sözcükleri adların yerini soru yoluyla tutmaktadır.
Soru sözcükleri adların önüne geldiğinde soru önadı, eylemleri etkilediğinde soru belirteci, adların yerini tuttuğunda soru adılı olur.
Örnekler:
Hangi odayı belirttiniz?
öna
Ne dolaşıyorsun?
bt
Hangisini beğendiniz?
soadl
“Nere” soru adılı “ne” , “ara” birleşmesi sonucu oluşmuştur.
Ne ara : nere
“Hangi, kaç” soru önadları iyelik, durum ekleri alarak soru adılı olmuşlardır.
Hangi ev ? Hangisi ?
Kaç lira ? Kaça ?
Soru adılları ad tamalamalarında belirten ya da belirtilen olabilir.
Örnekler :
Kimin başarısı ? (belirten)
Arkadaşların hangisi ? (belirtilen)
Soru adılları ilgeçlerle birlikte kullanılabilir.
Örnekler :
Neye göre
Kimin için
Soru adıllarından “kim / kimi / kime / kimde / kimin” kişileri, “ne / neye /neyi / nesi / nere / nereyi / nereye /nerede / nereden” yerleri sormak için kullanılmaktadır.
İyelik ekleri “ne” soru adılına doğrudan ya da “y” kaynaştırma harfiyle bağlanmaktadır.
Ne-y-in eksik söylesene ?
Türkay Korkmaz, Annem Aşık
Ne-n-e gerek senin? ne -n – e
kh de
Ne-y-i var ? ne –y - i
kh ie
Ne-s-i var ?
-. DÖNÜŞLÜLÜK ADILI
Eyemin üstlendiği yargının özne üzerine dönmesini sağlayan, öncül kişiyi daha iyi belirten adıla dönüşlülük adılı denir.
Türkçede “kendi” sözcüğü dönüşlülük adılı olarak kişi adıllarının özelliklerini gösterir :
Ad tamlamasında belirten, belirtilen olabilir.
Örnekler :
Kendi düşünceleri, kendi eviniz, kendi arabam
bten bten bten
Oya’nın kendisi biliyordu.
blen
“Kendi” dönüşlülük adılı diğer adılların anlamını pekiştirmek amacıyla kullanılabilir.
Örneğin,
Ben kendim başardım.
ö
---------------
özne “ben” pekiştirilmiş
“Kendi” dönüşlülük adılı tek başına kullanıldığında kişi adıllarının yerine geçer.
Örneğin,
Kendi gitti
Adı bile kalmnadı yadigâr
Orhan Veli Kanık
“kendi gitti. / O gitti.
“Kendi” dönüşlülük adılı durum ve iyelik eki aldığında araya adıl “n” alır. Üçüncü tekil kişideyse iyelik eki “s” ile ulanır. Birinci, ikinci kişilerde iyelik ekleri doğrudan ulanır.
Örnekler :
Kendi-n-den, kendi-n-i
Kendi-s-i-n-e
Kendi-m, kendi-n, kendi-miz, kendi-niz
Dönüşlülük adılı ikileme olarak kullanıldığında belirteç görevi üstlernir.
Örnek :
Murat kendi kendine konuşuyordu.
bt
Dönüşlülük adılı “kendi” deyimlerde de kullanılır.
Örnekler :
Kendine yedirememek, kendinden geçmek, kendini bilmek, kendine gelmek, kendi kendine gelin güvey olmak, kendini ağırdan satmak, kendini ateşe atmak vb.
Batı Türkçesinde “kendi” dönüşlülük adılı Azeri diyeleğinde “öz” olarak yaşatılmaktadır.
Örneğin,
Men özüm gelmişem.
Dönüşlülük adılı “kendözü (kendü özü), kendüzü (kendüsü), kendisi” biçimlerinde kullanılmıştır.
Dönüşlülük adılı “kendi”, kişi adıllarının özelliklerini gösterir ve onlar gibi çekimlenir.
Örnekler :
Kendin (yalın)
Kendimi, kendime, kendimde, kendimden
Kendisi, kendisini, kendisine, kendisinde, kendisinden
Kendileri, kendilerini, kendilerine, kendilerinde, kendilerinden
Kendiniz, kendinizi, kendimize, kendimizde, kendimizden
Kendini, kendine, kendinde, kendinden
-. EK OLAN ADILLAR
Sözcük işleyişinde olan kimi ekler adların yerini tutmaktadır. Adıl bir sözcük türüdür. Aynı işlevi yerine getiren ilgi eki “-ki ” ile iyelik eklerinin de “-m / -im, -in, -i / -(s)i, -miz /-imiz, -niz / -iniz, -leri” adıl olarak değerlendirilmesi gerekmektedir.
Bir ekin söz içinde adın yerini tutması onu adıl olarak değerlendirip adlandırmada yeterli kılmaktadır.
Ek olan adıllar .
İlgi adılı : -ki
İyelik adılları : -m / -im, -n / -in, -i / -(s)i, -miz / -imiz, -niz / -iniz, -leri
Örnekler üzerinde ek olan adılları görelim :
Romanımı evde unuttum sizinkini okuyabilir miyim ?
“-ki ” belirtili ad tamlamasında belirtilenin yerini tutmaktadır.
Örnekler :
Sizin romanınız: sizinki
Sizin romanınızı okuyabilir miyim ?
Sizinkini okuyabilir miyim ?
Bir iyelik ekinin adıl olabilmesi için belirteni düşmüş bir tamlamada yer alması, ben (-m / -im), sen (-n / -in), o (-i); biz (-miz / -imiz), siz (-niz / -iniz), onlar (-leri) adıllarından birinin yerini tutması gerekmektedir.
Örneğin,
Benim kitabım
ie
............ kitabım
iadl
Birinci örnekte “-ım” iyelik eki (ie), çünkü belirtili ad tamlamasında yer almaktadır. İkinci örnekteyse belirtili ad tamlamasının belirteni düşerek nesnenin kime ait olduğunu (iye) “-ım” eki üstlendiğinden bu eke iyelik adılı denir.
Bu iki eki birbirine karıştırmamak gerekir. Belirteni, belirtileni olan bir tamlamadaki ekler iyelik ekleri, belirteni düşmüş yalnız belirtileni kalmış ve belirteni üstlenen ekler ise iyelik adıllarıdır.
İlgi adılı olan “-ki” ile önad ya da adlaşmış önad türeten “-ki” ekini karıştırmamak gerekir.
Örnekler :
Karışım seninkinden büyük. (-ki ilgi adılı)
(benim karışım senin karışından büyük.)
“Seninki” , “senin karışın” anlamını taşıyor. “-ki” eki “karış” sözcüğünün yerini tutuyor.
Sokaktaki adamı dinleyen kim ? (-ki sözcüğü önad yapan)
sokaktaki adam
öna a
önatam
“Sokakta” sözcüğü adın durum ekinden (-den) sonra “-ki” ekini almış.
“Sokaktaki” sözcüğü, adın önüne gelerek onu belirtmiş. Böylece adın önadı olmuş.
Önad tamlamasında adı düşürürsek önad adlaşır. (Önadların adlaşması konusuna bakınız.)
Örneğin,
sokaktaki adam : önad tamlaması
sokaktaki : adlaşmış önad
Bendeki bitti. (Bendeki para....)
Bu tümcede, “bendeki”sözcüğünden sonra gelen ad düştüğünden “bendeki” önadı adlaşmış..
Tümce başlangıçta şöyleydi :
Bendeki para bitti.
Adıl olan “-ki” ad tamlamasında düşen belirtilenin yerini tutar; önad olan “-ki” ise önad tamlamasında düşen adla önadın adlaştığını gösterir.
Örnekler :
Onunki, babamınki, benimki....... “-ki” ler ad tamlamasında belirtilenin yerini tutuyor. Bu nedenle adıl olan “-ki” ekidir.
Onun evi , babamın arabası , benim gömleğim....
“evi, arabası, gömleğim” ad tamlamasında belitilen görevinden düşünce yerine “-ki” olan adıl gelmektedir: onunki, babamınki, benimki
Evdeki azaldı. (Evdeki yiyecek azaldı.)
Bu tümcede “-ki” eki tümceye bulunan anlamı katmaktadır. Adın durum eki “-de” den sonra “-ki” ekini alan önad görevli ad adlaşmıştır.
evdeki yiyecek evdeki
öna a adlaşan önad
önatam
Kimi kez “-ki”eki adın durum eki almayan adların da sonuna gelir.
Sabahki konuşma hoş değildi.
sabahki konuşma sabahki
öna a adlaşan önad
önatam
Örnekte ad düşünce önad adlaşıyor. Ayrıca, “-ki” ekinin büyük ünlü uymlarına uymadığını bir kez daha görüyoruz. (yazım-noktalama bölümü, “ki “ sözcüğü “-ki” eki)
Örnekler :
karşıki, damarlarındaki, deminki, komşularınki...vb.
Uygulama
Aşağıdaki tümcelerin hangisinde ilgi adılı kullanılmıştır ?
1.Sınıftaki öğrenciler durmuyordu.
2.Cüzdanındakileri düşürmüş.
3.Sizinkiler ders çalışıyor.
4.Evdekiler dinleniyor.
5.Pakettekileri göstermedi.
Adın “-de” durum ekiyle kalıplaşan “-ki”, “sınıftaki öğrenciler” önad tamlamasında “sınıftaki” önad görevinde, “cüzdanındaki, evdeki, paketeki” sözcükler ise adlaşmış önadlardır. Çünkü, “cüzdanındaki paralar, evindeki eşyalar, paketteki armağanlar” önad tamlamalarındaki adlar, “paralar, eşyalar, armağanlar” düşmüş
.”Sizinkiler” sözcüğündeki “-ki” eki ad tamlamasında belirtilenin yerini tutuyor. Tamlama olarak, sizin çocuklar olarak yazabiliriz.Bu nedenle “sizinkiler” de yer alan “-ki” adıldır.
- ADILLARIN YAPISI
Adılları biçimsel olarak incelediğimizde temelde iki öbeğe ayrılır :
. Yalın adıllar
. Bileşik adıllar
Bunların dışında öbekleşmiş adıllar da bulunmaktadır.
Adıllardan 1. ve 2. tekil kişi adıllarının “-ler” çoğul ekiyle çoğullanmayıp eski Türkçeden önce var olduğu sanılan bugün dilimizde de çekim eki olarak kullanılan “-iz” ekiyle çoğullandığını görüyoruz.
Örneğin,
ben - biz
sen - siz
Yalın adıllar :
Diğer sözcük türlerinde olduğu gibi kök durumunda ya da yapım eki almamış adılara yalın adıl denir.
Örneğin,
ben, sen, o, bu, şu, kim, ne, bazısı, nereye, kaça, kendi vb.
Bileşik adıllar :
Birden çok ad soylu sözcüğün birleşip kaynaşmasıyla oluşan adıllardır.
Örneğin,
Kimse (kim ise),, herkes (her kimse / her kes), birçoğu (bir çok), birkaçı (bir kaç), öbürü (o biri), hiçbiri (hiç biri), böyle (bu ile), şöyle (şu ile) öyle (o ile), bura (bu ara), şura (şuara), ora (o ara), nere (ne ara), hiç kimse, her biri, herhangi biri, birbiri (bir-i bir-i) vb.
Öbekleşmiş adıllar :
Öteki, beriki, şurdan, burdan, falan filan, öteki beriki, onunla (onun ile), benim gibi, bizim için, sizin kadar, şu kadar, bu kadar, bu gibi, bunlar gibi, onlar kadar, şunlar gibi, kiminle (kim ile), kimiçin (kimin için), kim gibi, kim kadar, neyle (ne ile), niçin (ne için), size göre, onlara doğru, buna karşı
- ADILLARIN TÜMCEDEKİ GÖREVLERİ
Bu işi kendisi başarmış.
blin
Kendi kendine konuşuyor.
btöb
Pencereyi kapadım ( ben : ö )
Birçoğunu okudum ( ben : ö )
blin
Mendilin bende kalmış.
dt
Bu camı kıran sendin
y
Adıllar tümcede özne, nesne, dolaylı tümleç, belirteç tümleci, yüklem görevlerinde bulunabilir. Adıllar, adlar gibi işlem görürü; çoğullanır, çekimlenir, iyelik öbeği kurar.
- Toplam blog
- : 1064
- : 732
- Kayıt tarihi
- : 24.03.12
Türkay KORKMAZ, umuda yolculuğu ertelemez. Mermeri delenin damlanın sürekliliği olduğunu bilir. Y..