- Kategori
- Dil Eğitimi
Türkçede anlatım bozuklukları - 4
Şiir-Öykü Şenliği, 2 Haziran 1992, Trabzon Lisesi, Katılan öğrenciler ve okudukları şiir, öykü
ÇATICA UYUMSUZLUK
Öznenin yüklemle etken (gerçek özne), edilgen (sözde özne) çatı yönünden uyumlu olması gerekir. Öznesi ortak sıralı tümcelerde eylem çatıları aynı olmalı. Bileşik tümcelerde eylemsilerin temel tümcenin yüklemiyle uyumsuz olması anlatım bozukluğuna yol açar. Bağ eylemler temel tümcenin yüklemiyle aynı çatı özelliğini göstermeli. Çünkü bağ eylemler yükleme doğrudan bağlanırlar.
. Hayvanlar otlakta otlar ve deredesuvarılırdı.
sö y y sö : sözde özne, y : yüklem
suvar -ıl -
ek edie
otla-t-ıl-
-t : geçişlilik eki
-il : edilgenlik eki (edie)
Tümcenin öznesi “hayvanlar” eylemleri kendi başına yapmadığı, bir başkası tarafından yaptırıldığı için “otla-“ eylemi yukarıda gösterildiği gibi edilgen çatıya dönüştürülmüştür Tümceyi düzelterek yeniden yazalım:
Hayvanlar otlakta otlatılır ve derede suvarılırdı.
Bir başka tümceyle edilgen çatı gerektiğini gösterlim:
. Zil çaldı.
çalındı
. Bir akşam uyudu;
Uyanmayıverdi.
Aldılar götürdüler.
Yıkandı, namazı kılındı, gömüldü.
( Orhan Veli Kanık )
Yukarıdai örneklerde “çal-,”eylemi “çalın-“ olarak yazılarak edilgen çatıya dönüştürülüp düzeltildi. Orhan Veli’nin şiirinde “yıka-, kıl-, göm-“ eylemleri ise edilgen çatı biçiminde doğru yazılmıştır.Her iki örnekte işi yapan bir başkası olduğundan sözde öznedir.
. Bahçedeki zararlı otlar yolarak bir yere yığılmalıdır.
yolunarak
Tümcede yan tümcenin yüklemi ulaç olan “yolarak” edilgen biçiminde yazıldığında anlatım bozukluğu giderilmiş olur.
Bahçedeki zararlı otlar yolunarak bir yere yığılmalıdır
. Salona girilip ön koltuğa oturdu.
Tümcede “girilip” ulacı (bağ eylem) temel tümcenin yüklemiyle çatıca uyumsuz.Yan tümcenin yüklemi olan eylemsi “girilip” edilgen, temel tümcenin yüklemi , “oturdu” ise etken çatılı. Bileşik tümcede eylemsi ve temel tümcenin yüklemi aynı çatı olmalı. Bu yanlışı düzeltelim:
Salona girilip ön koltuğa oturuldu. (Her iki yüklem de edilgen çatılı)
Ya da
Salona girip ön koltuğa oturdu. (Her iki yüklem de etken çatılı)
. Atın dizginlerine pek azıcık altın suyu çekiyordum ki kapı vurdu.
(Orhan Pamuk, Benim Adım Kırmızı, s.271)
Tümcede “kapı” sözde özne olduğu için yüklemin edilgen “vuruldu” olması gerekir.
.... ne düşüncelerinin insanlara ne de insanların duygularına ulaşmasına geçit vermemişti.
(Ahmet Altan, İsyan Günlerinde Aşk, s.202)
“Ne. ne” bağlaçları tümceye olumsuzluk katacağı için yüklem “vermişti” olumlu olur. Bunu matematiksel olarak “ne: -”, “vermişti: + gösterilirse tümce anlamca olumsuz olur.Bu tümceyle de olumsuzluk anlatıldığı için yüklem olumlu yazılmalı.
.... ne düşüncelerinin insanlara ne de insanların duygularına ulaşmasına geçit vermişti.
. O kadınların her şeyi ama kadınlar onun hiçbir şeyi olsun istiyordu.
(Ahmet Altan, Aldatmak, s.137)
Tümcede “her” belgisiz önadı olumlu yükleme “istiyordu” bağlanmış, doğru. Fakat “ hiçbir ” belgisiz önadı olumsuz yükleme “istemiyordu” bağlanmalıydı, bağlanmamış. Düzeltirsek:
O, kadınların her şeyi (olsun) istiyordu, ama kadınlar onun hiçbir şeyi (olmasını) istemiyordu.
ÖSS SORULARINDAN ÖRNEKLER
. Bu tür duygular gözlerimi yaşarttılar.
yaşarttı ( ÖSS 1983 )
Özne “duygular” soyut olduğu için yüklem tekil “yaşarttı” olur.
. Her ne kadar şehir dışına taşınmışsa bile beklenen rahatlığa kavuşulamamıştır.
( ÖSS 1990 )
Örnek tümce bileşik tümcedir.Yan tümcede yer alan, koşul bildiren eylemsi “taşınmışsa” edilgen çatı olarak “taşınılmışsa” yazılırsa anlatım bozukluğu giderilmiş olur.Temel tümcenin yüklemi “kavuşulamamıştır” edilgen çatı olduğu için eylemsi de edilgenleşmiştir.
Her ne kadar şehir dışına taşınılmışsa bile beklenen rahatlığa kavuşulamamıştır.
. Son durağa geldiğimizde, otobüste bir ben bir de o yaşlı adam kalmıştı.
( ÖSS 1993 )
“..ben.... o yaşlı adam kalmıştı.” tümcesinde özne “ben, o” olduğu için yüklem birinci çoğul kişiye göre çekimlenir “kalmıştık”.
Son durağa geldiğimizde, otobüste bir ben bir de o yaşlı adam kalmıştık.
. Yeryüzünde bir sen, bir de ben varım.
( ÖSS 1995 )
Tümcede “sen, ben” özne olunca yüklem birinci çoğul kişiye göre çekimlenir “varız”.
. Herkes birbirine zarar vermeden yaşayabiliyorlar.
( ÖSS 1999 )
. O kurumda eğitim görmüş herkes; saygılı, hoşgörülü ve esnek olmak gibi çok önemli erdemler kazanmışlardır.
( ÖSS 200 )
Yukarıdaki son iki tümcede “herkes” belgisiz adılı özne olduğu için yüklem tekil “yaşayabiliyor”, “kazanmıştır” olmalı.
. Hiç kimse ona gerçeği anlatmamış; onu yalan yanlış sözlerle oyalamıştı.
( ÖSS 2002 )
“Hiç kimse … anlatamamış;....... oyalamıştı” sıralı tümcede özne “hiç kimse” olunca yüklem olumsuz olur. Ancak “oyalamıştı” yüklemi olumlu olduğu için özne yüklem uyumsuzluğu oluşturmuş.Bu anlatım bozukluğunu, “herkes” belgisiz adılını getirerek giderebiliriz.
Hiç kimse ona gerçeği anlatamamış; herkes onu yalan yanlış sözlerle oyalamıştı.
- Toplam blog
- : 1064
- : 732
- Kayıt tarihi
- : 24.03.12
Türkay KORKMAZ, umuda yolculuğu ertelemez. Mermeri delenin damlanın sürekliliği olduğunu bilir. Y..