- Kategori
- Dil Eğitimi
Türkçede anlatım bozuklukları - 3
Şiir - Öykü Şenliği Çağrısı,Trabzon Lisesi, 2 Haziran 1992
ÖZNE İLE YÜKLEMİN SAYI VE KİŞİCE UYUŞMAMASI
Bulutlar gökte toplanıyorlar.
Martıların çığlıkları duyuluyorlar.
Düşünceleri hepimizi etkilediler.
Korkudan dizlerim titriyorlar.
Bu tür duygular gözlerimi yaşartırlar.
Köpekler havlıyorlar.
Çiçekler kokuyorlar.
Öznenin tekil ya da çoğul oluşuna göre yüklem biçimlenir. Ancak cansız varlıklar, bitkiler, hayvanlar, soyut varlıklar özne olduğunda yüklemin tekil olması gerekir. Özne çoğul olduğu için yüklemin de çoğul olması gerekmez. Kısaca, insan dışındaki varlık ve kavramlar çoğul özne olsa da yüklem tekil olur.
Yukarıda örnek tümcelerde koyu yazılan sözcükler yüklemdir. Yüklemler çoğul yazıldığı için yanlıştır. Çünkü özneler bitki, hayvan ya da cansız varlıktır. O halde “-ler” çoğul ekini yüklemlerden çıkararak yüklemleri tekil yapınız.
Yüklemin tekil olmasını gerektiren başka durumlar da vardır:
Herkes anlaşılmaz seslerle konuşmaya başladılar.
“Herkes” belgisiz adılı özne olduğundan yüklem tekil olmalıdır.
Herkes anlaşılmaz seslerle konuşmaya başladı.
Özne, sayı önadı veya çokluk belirten belgisiz önadlarla çoğullaşmışsa yüklem tekil olur.
İki kişi yüksek bir yerde oturuyor.
Birkaç kişi toplanmış konuşuyordu.
Sokaktaki bağrışmalar kesildiler.
Tümcedeki “bağrışmalar” adlaşmış eylemdir.Yani,“ bağrışan insanlar ” önad tamlamasında ad öğesi düşmüş önad da adlaşmış. Bu durumda yüklem tekil olur.
Sokaktaki bağrışmalar kesildi.
Tümcede yüklem “var, yok, değil, gerek” sözcükleriyse özne çoğul da olsa yüklem tekil olur.
Destanımızda yalnız onların maceraları vardır.
(Nazım Hikmet, Kuvayı Milliye)
Yaz gelince yaylaya çıkardık, soğuk su başlarına otururduk, ne güzel eğlenirdik.
Tümcede yer alan “-di-k” ekinin tümcenin sonunda bulunması yeterli, diğer yüklemlerin sonuna getirmek gereksiz. Çünkü bu ek diğer yüklemler için de geçerli.
Yaz gelince yaylaya çıkar, soğuk su başlarına oturur, ne güzel eğlenirdik.
Siz onu her zaman korur ve severiz.
Özne – yüklem kişice uyumsuz. Özne birinci çoğul kişi (biz) olmalı.
Biz onu her zaman korur ve severiz.
Ya da
Siz onu her zaman korur ve seversiniz.
Siz..... seversiniz. Biz....serveriz.
Ali, Oğuz, Barış içeri girdi / girdiler.
Özne birden çok kişi olduğunda yüklem her iki biçimde de kullanılır. Çoğul özne, bir topluluk olarak algılatıldığında yüklem tekil; özne olan kişiler teker teker düşündürülmek isteniyorsa yüklem çoğul olur.
Çocuklar uyuyor / uyuyorlar.
Özne çoğul olup yüklem geçişli edilgen çatılı eylemse tekil olur.
Kadınlar uzun uğraşlar sonucunda işe alındı.
Siz Ayvaz için, ben Nigar için dövüşelim.
Onu bir ben, bir de sen biliriz.
Müdür, biz ve ikinci katta çalışan memurlar hiçbir şey duymadık.
Ben, Mehmet ve okul arkadaşı birlikteydik.
Biz ve dostun burada bekleyeceğiz.
Sen ve dostun burada bekleyeceksiniz.
“Ben, sen, o, biz, siz, onlar” adılları özne olduğunda yukarıdaki örneklerde olduğu gibi yüklem uygun kişi eklerini alır.
Özneyi oluşturan kişiler arasında “ben” varsa yüklem “biz” kişi elini alır.
ben-sen : biz
siz -ben : biz
o-biz-onlar : biz
Özne ikinci ve üçüncü “sen, o” kişilerden oluşuyorsa yüklem “siz” kişi ekini alır.
sen-o : siz
Eylem ortak gerçekleşmiyorsa özne – yüklem uyumsuzluğunu gidermek için özneleri ayrı yüklemlere bağlamak daha doğru olur.
Ben evime, sen köşküne çekildik.
Düzeltirsek:
Ben evime çekildim, sen köşküne çekildin.
ÖZNE İLE YÜKLEMİN OLUMLULUK / OLUMSUZLUKÇA UYUŞMAMASI
Tümcenin olumlu, olumsuz olması özne yüklem uyumunu gerektirir. Özne, “herkes, hepsi” adılarında yüklem olumlu; “hiç kimse, hiçbiri” adıllarında ise yüklem olumsuz olur.
Herkes / (hepsi) bildiğini okudu, ama hiç kimse / (hiçbiri) birbirini dinlemedi.
Belgisiz önadlardan “her” olumlu ,“hiçbir” olumsuz yüklemlerle ; “hiç, asla” belirteçleri de olumsuz yüklemlerle kullanılır. Ancak, “her” belgisiz önadı bir bütünün parçasını gösteriyorsa yüklem olumsuz olabilir.”Hiçbir, her” belgisiz önadları zaman bildiren adları belirttiğinde belirteç tümleç eksikliğinden kaynaklanan anlatım bozukluğuna düşmemek gerekir. Doğru tümcelerle örnekleyelim:
Her gün doğarım, ama hiçbir zaman anlaşılmadım.
Yaşamda başarılı olmakta asla / (hiç) kuşkum yoktur.
Her işte başarı beklenemez.
Hiçbir an seni unutmadım, ama her günüm sensiz geçti.
- Toplam blog
- : 1064
- : 732
- Kayıt tarihi
- : 24.03.12
Türkay KORKMAZ, umuda yolculuğu ertelemez. Mermeri delenin damlanın sürekliliği olduğunu bilir. Y..