Türkiye’de Facebook ve iletişim

Facebook’un ülkemizde popüler hale geliş hikâyesi de çok garip. Daha Facebook’un Türkiye’de yeni keşfedilmeye başlandığı ve Türkiye içerisinde çok az ziyaretçiye sahip olduğu dönemlerde, bir anda, ulusal televizyon kanallarımızın ve gazetelerimizin neredeyse hepsinde, Facebook ile ilgili haberler yayınlanmaya başlandı. Haber teknoloji odaklı olmaktan çok, gizli reklam içeriği taşıyordu. Çünkü Facebook, bir internet sitesinden ziyade, neredeyse tüm akrabalarımıza, çocukluk arkadaşlarımıza ve hatta ebelerimize bile ulaşabileceğimiz süper bir platform olarak tanıtıldı. Ama ne yazık ki o tanıtım yapılırken, kimsenin kimseyi o site üzerinden bulabilme şansı mevcut değildi ya da çok azdı. Çünkü Facebook, o günlerde ülke içerisinde bahsedildiği kadar popüler değildi. Ancak bu tarz haberler doğal olarak herkeste merak uyandırdı ve Facebook’un üye sayısının çok hızlı bir şekilde artmasına neden oldu. Sonraki süreç içerisinde, ben bir arkadaşa bakacağım, diye üye oldum, başkası oldu, şu oldu derken, doğal olarak herkes birbirini bu ağ sayesinde bulabilir hale geldi[1].

Tuncer’in uzun açıklamasında da anlaşılacağı üzere Facebook, Türkiye medyanın öncülüğünde insanların kendi aralarında iletişim yapabilecekleri vurgusu yapılarak popüler olan bir sosyal ağ olmuştur. Facebook’un çıkışı eski arkadaşların ne yaptığını öğrenmek, uzun zamandır haber alınamayan eski arkadaşları bulmak, onlarla tekrar irtibata geçmek veya var olan arkadaşlarla ilişkileri sürdürmek, arkadaşların ya da tanımadıkları diğer kişilerin profillerine ve arkadaş listelerine bakmak, belirli birini aramak, kendileri gibi insanlarla tanışmak ve gruplara katılmak olduğunu söyleyebiliriz.

Facebook, iletişimde ve yapılan tanıtımlarda daha çok arkadaşlık sitesi hizmeti veriyor gibi bir sunum akla getirse de sitenin içeriği ve sunduğu hizmetler Facebook’u bir arkadaş sitesi görünümünden kurtarmıştır. Ki Facebook gibi sosyal ağ platformların artmasıyla arkadaşlık sitelerine olan ilgi sosyal ağlara kaymıştır.

Facebook’un iletişimdeki görevini daha iyi anlayabilmek için içeriğine şöyle kısaca bir göz atalım:

Detaylı bir profil seçeneği: Fotoğraf, iş, eğitim, iletişim ve temel bilgiler, yaşadığı şehir, aile, ilişki durumu, vd. olması kişinin daha iyi tanınmasını veya kişinin kendi hakkında çok bilgi vermesini sağlamasıdır. Ayrıca profilde sınırsız fotoğraf paylaşılması ve bunları albüm olarak kategorize edilmesi üyeler için cazip yönlerdir.

Üyelerin kendi aralarında sesli konuşabilmesi, görüntülü konuşma ve yazışma seçenekleri iletişim güçlendiren nedenler olması ve bunların ücretsiz olması üyelerin Facebook’da hem daha fazla zaman geçirmesini hem de iletişim kolaylaştırması nedeniyle Facebook kullanmayı teşvik etmektedir. Böylece kişiler görüntülü ve sesli konuşmak için farklı alternatiflere yönelmesi engellenmiş olmaktadır. Yani sesli, yazılı ve görüntülü konuşmak için farklı sosyal ağlar ya da programlara ihtiyaç kalmamaktadır.

Etkinlik oluşturmak: üyeler istedikleri sosyal etkinlikleri arkadaşlarına ve üyelerine duyurmak adına tarih, saat ve içerik etkinlikleri oluşturabilmektedirler. Böylece etkinlikle ücretsi duyuru yapılabildiği gibi çok önceden arkadaşlar haberdar edilebilmektedir. Böylece sanal etkinlik davetiyle sosyal hayata bir çağrı yapılabilmektedir. Etkinlikle kişiler arası iletişim sıcaklığını korumaya devam etmektedir. Kişi ayrıca etkinliğe kimlerin katılıp, kimlerin katılamayacağını da önceden bilmiş olmaktadır.

Sayfalar ve Gruplar: kişiler kendilerine özel ve özgü 200 civarında sayfa açabilmekte bir o kadar grup oluşturabilmektedir.

Kişiler böylece kendilerine ait çalışmalarını sayfalarında paylaşıp, arkadaşlarının beğenine ve yorumlarına sunabilmektedirler. Sayfadaki paylaşımların doğrudan üyelerin zaman tüneline düşmesiyle otomatik olarak takipçiler paylaşımdan haberdar olabilmektedirler. Kişi paylaşımı için ekstradan bir çalışma yapmasına gerek kalmamaktadır. Sayfa dışarıdan gelecek paylaşımlara kapalı tutulması da kişinin istemediği üyelerden istenmeyen paylaşımların önüne geçebilmektedir.

Ayrıca sayfa başka yönetici ve editörlere yetki verilmesi, üyenin kendisinin paylaşım yapamadığı zaman sayfanın canlılığını devam ettirecek arkadaşlara da yetki vermiş olmaktadır. Böylece üyenin kendisinin tatilde olması ya da hasta olması, iş yoğunlu zamanlarında sayfada başkaları paylaşım yapabilecektir.

Sayfanın ve sayfadaki paylaşımların daha çok insana ulaşması ve beğenileri artırmak, arkadaş sayısının ilgi alanına göre çoğaltabilmek için Facebook’a reklam verilebilmektedir. Küçük bir meblağa yüzlerce insana ulaşma imkânı da sayfanın artı bir yönüdür.

Grup ise, sayfa göre daha genel bir alandır. Arkadaşların ortak paylaşım, tartışma ve bilgi alış verişin ön plana çıktığı bir uzamdır. Gurupta arkadaşlar beğendikleri ve ilgi alanlarına ve hoşlarına giden video, fotoğraf ve yazılı paylaşımlar yaparak renkli bir ortam oluşturabilmektedir. Gruplar genel olabileceği gibi dışarıya kapalı özel gruplarda olabilmektedir. Bazı gruplar sadece yakın arkadaşların veya birbirini tanıyanları oluşturduğu özel gruplardır. Burada birbirini tanıyan üyeleri kendi aralarındaki paylaşımlardır. Üye olmayanların paylaşımları göremediği gruplardır. Ve gruba katılmak için grup yöneticisinin izni gerekmektedir.

Uygulamalar: bu bölümde ise çok farklı ve çeşitli oyun seçenekleri sunulmaktadır. Online olarak üyelerin beraber ya da tek başına istediği oyunları oynayarak zevkli zaman geçirmesi amaçlanmaktadır. Oyunlarla arkadaşlar kendi aralarında zaman geçirme imkânı bulabilmektedir.

Notlar: kısmı da önemli bir hizmet sunmaktadır. Üyelerin duygu ve düşüncelerini yazdıkları yazıları blog tarzında paylaşma imkanı vermektedir. Sınırsız karakter sunan bu alanda denemeler, şiirler, öyküler vb. çalışmaların yanı sıra günlük benzeri yazılarda paylaşma imkanı vermektedir. Bu yazılara yorum yapılabilmesi de üyenin diğer arkadaşlarıyla iletişimi sürekli ve canlı tutabilmektedir. Paylaşılan yazılar üzerine yorum ve tartışama yapılması da notları kısmını önemli yapmaktadır. Maalesef zaman tünelinde yapılan paylaşımlara bakıldığı da notlar kısmı pek verimli kullanılmadığı görülmektedir.

Zaman tüneli: üyenin paylaşımlarının ve listesinde arkadaşların paylaşımların görüldüğü alandır. Burada paylaşımları okuma, yorumlama, engelleme ve beğenme gibi seçeneklerle üyelerle dolaylı ve doğrudan bir iletişim söz konusudur. Beğenilerle dolaylı bir iletişim vardır. Üyeler paylaşımlarının kimin takip ettiğini beğenilerle anlayabilmektedir. Beğenin az ve çok olmasıyla paylaşımın önemliliği ve önemsizliği anlaşılabilmektedir.

Zaman tünelinde: fotoğraf, video, link, yazı gibi birçok paylaşım seçeneği bulunmaktadır. Videoları direk Facebook izlenebildiği gibi, linkler üzerinden başka sitelere de yönlendirilme yapılabilmektedir. Diğer sosyal ağ ve sitelerin Facebook bağlantı vermesi ve diğer sitelerdeki paylaşımların direk Facebook’un zaman tüneli düşmesi de iletişim açısından önemlidir ki farklı platformdaki paylaşımda Facebook’daki üyelerde böylece haberdar olmaktadırlar. Bir paylaşımı tekrar Facebook yapmaya gerek kalmamaktadır. Bu da üyeleri yormaması açısında dikkat çekici bir durumdur.

Bütün bunların dışında: reklam, yerler, spor, kitap, TV programları, müzik, sinema, film, hareketler dökümü, haber kaynağın tercihi vb. birçok seçenekle Facebook üyelerini kuşatarak, Facebook’da tutmaya çalışmaktadır.

Özellikle Facebook mobil uygulamalarıyla sürekli açık olması ve sayfalar, gruplar ve konuşmaları farklı uygulamalar sunarak Facebook kullanımını kolaylaştırmasıyla üyeler sürekli Facebook bağlı kalmaları iletişimi kesintisiz bir halen dönüştürmüştür. Akıllı telefonun açık kaldığı sürece Facebook’da açık kalmakta üyeler her an Facebook girip, gelişmeleri takip etme imkanına sahip oldular. Böylece Facebook iletişimi kesintisiz, sürekli ve anlık bir hale getirdi. Bu durum üyelerde bağlılığa da neden olmaktadır. Üyeler sürekli bir merak duygusuna çekilmektedir. Paylaşımları beğenen var mı? Yorum yapıldı mı? Mesaj atan var mı? Gibi nedenlerden dolayı üyeler belli aralıklarla Facebook giriş yapmaktadırlar.

Facebook, iletişimin sürekli ve canlı olması nedeniyle tercih edilmenin yanında, bilgiye ulaşma ve insanlara bir şeyler anlatma, aktarma gibi amaçlarda görülmektedir.

Haber sitelerinin ister yerel ister ulusal olsun fark etmeden sürekli sitelerinden linklerle ilginç ve dikkat çekici videolar ve fotoğraflar paylaşarak Facebook üyelerini sayfalarına çağırma için yani dolaylı bir reklam yapılmaktadır. Paylaşılan bu haberler altında üyeler tartışmakta kendi düşüncelerini özgür bir şekilde izah etme imkanı bulmaktadırlar. Anlaşılacağı üzere haber ve ticari siteler için Facebook bulunmaz bir nimettir.

Kişiler, hoşlarına giden, ilgi alanlarına giden yazı, fotoğraf ve video paylaşarak dikkatleri çekmelerinin yanı sıra sadece kendi yazımlarını paylaşarak hayran toplamaya çalışmaktadırlar.

Bunların yanında Facebook dini/ideolojik söylemlerin ve çalışmaların alanına dönüşmüştür. Sürekli dini anlatan yazılar, resimler ve videolar paylaşılarak doğrudan ve dolaylı bir tebliğ anlayışı görüldüğü gibi, sol, ulusal, demokrat, Kemalist vb. düşüncedeki üyelerde kendi çaplarında paylaşımlarda bulunarak düşüncelerini yaymak ve insanlara dikte etme çalışmaları da mevcuttur.

Facebook, sadece ticari amaçla kullanan birçok üye görülmektedir. Gerek gerçek kimlikleriyle olsun gerek kurum kimliği ya da sahte hesaplarla kendi ürünlerini tanıtma ve pazarlama çalışmaları yapılmaktadır. Paylaşımları ürün merkezli olmakla beraber diğer genel paylaşımlarda görülmektedir.

Facebook, sadece tanıdıkların birbiriyle iletişim kurdukları bir uzam değildir. Aynı zaman birbirini tanımayan insanları iletişime geçtiği bir sahadır. Özellikle bu erkeklerin kadın, kadınların erkek profillerini incelemesi ve arkadaş arayışları olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu iletişimlerde sosyal hayatta arkadaşlıklara dönüştüğü gibi sadece sanal da kalabilmektedir. Bu tür ilişkilerde cinsellik arayışların olduğu görülmektedir. Cinsel partner arama olarak kullanılan Facebook’da çok örnekler karşımıza çıkmaktadır. Tür arayışlar kısa süreli olduğu gibi, evliliğe de dönüşe bilmektedir.,

Facebook, salt iyi niyetle kullanılan bir iletişim sosyal ağ değildir. Aynı zamanda dolandırıcıların, hırsızların ve cinsel sapıklarında bulunduğu bir sosyal ağdır. Facebook üzerinde tanışılan insanlar tarafından dolandırılan veya kötü niyetlerine alet etmek isteyen vakalara da sık rastlanmaktadır. Dolaysıyla Facebook gizlilik çok önemli bir yer edinmektedir. Kişiler gerek sosyal statü gerekse sanal dünyaya güvenmediklerinden dolayı sahte profil açılmaktadır.

Görüldüğü gibi, reel hayatın biz uzantısı olan sosyal ağ örneği Facebook’da çok farklı nedenlerle iletişim yapılmaktadır. Ve bunu birkaç nedene bağlamak zordur. İnsanın kendine ait hissettiği her şeyi paylaşma tutkusunu Facebook’da yapılan paylaşımlardan rahatlıkla görebiliyoruz.

 Osman Tatlı

osmantatli@gmail.com

@tatliosman63