- Kategori
- Dil Eğitimi
Uygur alfabesi
www.bilgimanya com
Türklerin Runik yazısıyla uzun süre kullandıkları Uygur alfabesidir. Bu alfabe, Soğd alfabesinden etkilenmiştir. IX. yüzyıl ortalarında Doğu Türkistan’da 400 yıl süren bir devlet kuran Uygurlar, elyazmalarının çoğunu (genellikle Budist metinleri) Uygurca yazmışlardır. Bu alfabeyle yazılmış, Mani ve Nesturi metinler de az değildir. Uygurca yapıtlar, VIII. yüzyıldan kalma Mani diniyle ilgilidir. Uygur yazısıyla oluşturulan Budist yazını, özellikle IX-X yüzyıllarda doruk noktasına erişmiştir. Bu yazının en önemli ürünleri IX. yüzyılda Toharcadan çevrilen Maitrisimit, Beşbalıklı Sıngku Seli Tutung tarafından 925-950 yıllarında Çince den çevrilen Altun Yaruk, Çinli Budist Rahip Hüen-tsang’ın 629-645 yıllarında Hindistan’a yapmış olduğu yolculukla Çin’e döndükten sonraki çalışmalarını anlatan Uygurca çevrisidir. (Gülensoy,1992,s.46,47)
Uygur Türkçesinde 3’ü ünlü,15’i ünsüz. 18 harf vardır. Harfler genellikle birbirleriyle bitiştirilir. (Şerafettin Turan,Türk Kültür Tarihi s.74-75)Tahir Nejat Gencan ise, Uygur alfabesinin 14 şekilden birleştiğini belirtmektedir.(Dilbilgisi,1975,s.15)Uygur Türkçesinde iki türlü “e”sesi vardır. Bunlardan” ?” Türkiye Türkçesindekinden daha açık,” e “ise daha kapalı seslendirilir. Kalın olan” k? “ve “?” sesleri yanında “i”ler, “ı”okunabilir; diğer yerlerde ise “i “okunduğu kabul edilir. “k? “ve ? sesleri Türkçedekinden daha kalındır. Bu sesler gırtlağa daha yakın olarak seslendirilir.“h?” sesi sert olarak seslendirilen bir gırtlak sesidir. “Ng“genizsi “n”sesidir. (Vikipedi) Uygur Türklerinin alfabesi de sağdan sola, yukarıdan aşağıya yazılırdı. Uygur yazısıyla yazılmış olan en önemli yapıt, Kutadgu Bilig’dir. Kutadgu Bilig’den iki beyit.
6605 bilig bil özüngke olun kıl töre bilig bilse özke idi berk tura
6606 bilgisiz yürek til negüke yarar bilig birle suv tek kamuğka yara
Türkiye Türkçesiyle:
Bilim öğren ;yerini yüksek kıl.
Bilim elde edersen sana kalkan olur.
Bilgisiz gönül ve dil neye yarar?
Bilgi ise su gibi herkese yarar.(Gencan,1975,s.16)
Uygur yazısı Uygur devleti dışında da kullanılmıştır. Kutadgu Bilig’in Viyana nüshası Uygurca’dır. İslamlığın kabulünden sonra da Doğu Türkistan’da ve Kırım’daki Türk devletlerinde bu alfabe kullanılmıştır. Karahanlılar döneminde(11-12.yy.) Uygur alfabesinin yerini Arap alfabesi almış; ancak Uygur yazısı Doğu Türkistan’da 18. yüzyıla değin kullanılmıştır. Timur İmparatorluğunda ve onun kollarında da Uygur yazısının kullanıldığı bilinmektedir.Osmanlı Sarayı’nda Uygurca bilen yazmanlar vardı. Ebu Said Mirza’nın 1468’de Uzun Hasan’a gönderdiği mektup Uygurca yazılmıştı. Fatih’in Otlukbeli Savaşı’ndan sonra Özbek Han’a gönderdiği Zafername Uygurcadır. Moğollar, bu alfabeyi XX. yüzyıla değin kullanmışlardır.
Uygur yazıtı, Uygur Kağan (746-756)adına yazılmıştır. Dış Moğolistan’daki Sine-Usu’dur. Başka bir Uygur hükümdarı adına dikilmiş bir anıt daha vardır
- Toplam blog
- : 391
- : 2555
- Kayıt tarihi
- : 04.12.12
Hüseyin BAŞDOĞAN, 1942'de Malatya- Arapgir'de doğdu.Arapgir Ortaokulunu, Diyarbakır Öğretmen Okul..