Sabahattin Kudret Aksal'ın öyküleri üzerine bir deneme XIV

Hikayelerde kişi kadrosu:
<ı>‘’İtibari eserde nakledilen veya değişik şekillerde, ifade edilen vak’anın zuhuru için gerekli insan ve insan hüviyeti verilmiş diğer varlık ve kavramları , şahıs kadrosu söz grubu ile adlandırmayı uygun görüyoruz.’’(14) Anlatma esasına bağlı türlerden olan hikâyenin temel yapı taşlarından birisi de şahıs kadrosudur. Hikâyeleri sosyal durumları bakımından incelemek kanaatindeyiz .

a)Cinsiyetleri Bakımından Kişi Kadrosu :
Aksal’ın yirmi yedi hikâyesinde erkekler daha öndedir. Kadınlar daima arka planda kalmıştır. Aksal, kadınlara karşı hikâyelerinde acımasız bir tavır takınmıştır. Prof. Dr İnci Enginün <ı>, ‘’Kadın erkek ilişkilerinde Sabahattin Kudret, erkek duygularını yansıtmaya özen gösterir. Kadınların biraz daha hodgam, daha gerçekçi ve zaman zaman kırıcı oldukları bu hikayelerde erkekler daha çok işlerine dönerler, işlerinden konuşurlar.’’(15) derken kadınların erkekleriyle bir ölçüde iletişim kuramadıklarını ifade eder. Bu kadınları bencil kılar. Yine İnci Enginün, ‘<ı>’Sabahattin Kudret Aksal erkeğini anlamayan, dünyasını zenginleştiremediği gibi düşüncelerini kesen kadınlardan sıkça söz etmekte ve genellemeler de yapmaktadır. ‘’ der (16)

Hikâyelerde kadınlar ikinci ve üçüncü derecede veya dekoratif unsur durumunda bulunurlarken, bazı metinler de hiç yer almazlar.

Sokakta Opera, Çekirdek , Bir Başka Türlüsü, Yaralı Hayvan , Kuş Kafesinde Yaldız , Sezai Beyefendi, İki Kişi Arasında, Saatler, Giderayak, Düşüncemin Konuklarından Biri, Dolmuşa adlı hikâyelerde kadın kahramana rastlanmaz .

Hikâyelerde daha çok erkek kahramanlara yer verilmesinin nedeni daha çok yazarın erkek olmasından kaynaklanmaktadır. Zaten yazar da mizacı itibarı ile kadınlarla pek içli dışlı değildir. Hal böyleyken erkek kahramanın öne çıkması doğaldır.

b)Yaşları Bakımından Kişi Kadrosu :
Sabahattin Kudret, daha çok orta ve yaşlı insanların hikâyecisi denilebilir. Şahıs kadrosu, yaş faktörü açısından sıralandığında yaşlıların birinci orta yaşların ikinci, gençlerin üçüncü sırada bulundukları görülür. Bir çocuğun ön planda bulunduğu hikâye Ev ve Ölü hikâyesidir. Anımsal olan bu hikaye yazarın çocukluk anısıdır.

Yazar hikâyelerinde genç dinamik insanlara yer vermez. Sessiz, yalnız, devinimsiz insanlardan oluşan kişi kadrosu mücadeleyi sevmez. Yaşlı kahramanların işlendiği hikâyeler şunlardır:

Hayriye Hanım , Geceye Doğru , Yaralı Hayvan , Kuş Kafesinde Yaldız , Sezai Beyefendi , Oğul , Bir Sabah Bir Apartımanda, Soyut Oda , Hovarda , Vav’lar.

Gençlerin işlendiği hikâyeler şunlardır :
Bir Dostluk, Gazoz Ağacı , Yazlıkta , Hüseyin Feyzullah’ın Evlenmesi.

c)Ekonomik Durumları Bakımından Kişi Kadrosu :
Hikayelerdeki kişi kadrosu ekonomik durumları bakımından incelendiğinde hikayelerdeki kahramanların geçim derdi tasası yaşamadıklarını görürüz. Alın teri, el emeği ile çalışan insanları göremeyiz. Genellikle kahramanlar orta gelir grubu dediğimiz grup içindedirler. Aksal sosyal sorunlarla pek ilgilenmediği için ekonomik sorunlar hikayelerde işlenmez. Ama bu kahramanlar zengin, refah içinde yaşayan insanlar değildirler. Şehirli olan bu kahramanların çalıştıkları iş hakkında pek bilgi verilmez. Aksal küçük insanların iç dünyaları ile ilgilendiği için onların dış dünyaları hakkında bilgi vermeye gerek duymaz.

Hayriye Hanım, Geceye Doğru, Gazoz Ağacı, Kuş Kafesinde Yaldız, Oğul , Bir Sabah Bir Apartımanda , Soyut Oda , Hüseyin Feyzullah’ın Evlenmesi , Dolmuşa, Vav’lar hikayelerinde geçim derdine hemen hemen rastlanmaz . Bu hikayelerde daha çok insanın iç dünyası hakimdir. Diğer hikayelerde az da olsa dolaylı yoldan ekonomik sorunlara değinilir.

Kahraman anlatıcının gözlem ve düşüncelerden oluşan Meydan hikayesi geçim sıkıntısı içinde olan insanları kısa da olsa anlatır. Bostancının oğlu , el işi öğretmeni , emlak tellalının ekonomik durumunu üstün körü bize verir.

d) Meslekleri Bakımından Kişi Kadrosu :
Memur, işçi, tüccar , emlakçı, derici , ev hanımı mesleki açıdan kişi kadrosunu oluşturur. Bunların yanında işsiz kişiler de vardır. Memur mesleki sıralamada en fazla yer tutan meslekler içinde yer alır. Kâtip, emekli memur, el işi öğretmeni, otel kâtibi, kapıcı, banka memuru, felsefe öğretmeni , konsolosluktan emekli memur , hukuk danışmanlığının başyardımcılığından emekli memur , mutasarrıf gibi çeşitli memur görevleri vardır. Kahramanların çoğu görevleri ile ortaya çıkmazlar. Bununla birlikte evde, kahvehanede, yolda hal ve tavırları ile dikkate sunulurlar. Bunun içindir ki işleri ile ilgili bilgiye rastlanmaz. Kadın memurlar, Hayriye Hanım, Meydan hikâyelerinde görülürler. Bunlardan Hayriye Hanım kâtip, diğeri ise el işi öğretmenidir. Kadın kahramanlar daha çok ev hanımıdırlar. Bu kadınlar sabahtan akşama kadar evde durup, yemek yapar ve temizlikle uğraşırlar. Kadınların daha çok görevi erkek kahramanların isteklerini gerçekleştirmektir. Evlilik ve aile müessesesi içerisinde kadınlar hikâyelerde erkeğe bakmakla yükümlüdürler. Geceye Doğru , Gazoz Ağacı , Oğul , Yazlıkta , Bir Sabah Bir Apartımanda, Soyut Oda , Hüseyin Feyzullah’ın Evlenmesi , Hovarda, Vav’lar, Ev ve Ölü hikâyelerinde kadınlar ikinci plandadırlar.

Esnaf , tüccar , işçi, armonikçi , öğrenci , kayıkçı gibi meslekleri yapan kişiler meslekleri ile ortaya çıkmazlar. Onlar daha çok iç dünyaları ile vardır. Bunların mesleklerinin hikâyelerde verilmesi vak’anın gidişatı nedeniyledir. Daha çok gerçekçi hikâye oluşturulmak amacıyla kişilerin meslekleri hakkında azda olsa hikâyelerde değinilmiştir.

Kişi kadrosunun sosyal durumlarını topluca ele aldığımızda erkek kahramanların kadın kahramanlardan daha önemli bir sıraya alındığı görülür. Erkek kahramanlar kadınlarıyla konuşamazlar, dertlerini onlara açamazlar; zaten kadınlarda erkeğin iç dünyası ile ilgilenmezler . Erkekler ve kadınlar arasında korkunç bir uçurum vardır. Ev hanımı olan kadınlar erkeklerin sadece dışı ile ilgilenirler.