- Kategori
- Dil Eğitimi
Tümce bilgisi örneklemeleri
Trabzon Lisesi 100. Yıl Armağanı, Mayıs 1987
Tümce bilgisi örneklemelerinde tümcenin çözümü, adlandırılması, tümcede yer alan belirtme öbekleri, yüklemin çatısı birlikte ya da tümcenin özelliği gerektiriyorsa ayrı olarak ele alınıp konu pekiştirilecektir.
Örneklemeler :
btöb ööb blin y
________________ _______ _____ ______
ö yöb
____ __________
1. Güneş batar batmaz/bir keder ruhumu ezmeye / başlar.
btöb ööb dtöb y
btöb:belirteç tümleci öbeği, ööb: özne öbeği, blin: belirtili nesne, y: yüklem
a. Çözüm
Tümce üzerinde gösterilmiştir.Temel ve yan tümcelerin çözümünü inceleyiniz.
b. Tümcenin Adlandırılması
. Yüklemin soyuna göre : eylem,
. Yüklemin yerine göre : kurallı,yüklem sonda
. Anlamca : olumlu, yargı gerçekleşmiş
. Yapıca : bileşik, birden çok yargı var
c. Yüklemin Çatısı
. Nesnesine göre : geçişsiz, eylem nesne almıyor
. Öznesine göre : etken, özne belli –bir keder-
d. Belirtme Öbekleri
batar batmaz : ikileme öbeği (-r, -mez eylemin ardı sıra yapıldığını gösteriyor.)
bir keder
öna a
önatam
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- dtöb:dolaylı tümleç öbeği, yöb: yüklem öbeği, ö: özne
dtöb yöb ö
________ __________ _____
korkulan : özne mantıksal / _________ ___________ _____
dtöb y y ö
___________ ________ / ___ __ / ____________ ____
y ö
_____ __ _______ ____ __ __________ ____
2. Uçan / kuştan korkulan, / esen / yelden nem kapılan günlerdi.
ööb
----------------------------------------------------------------------------
yöb
Yukarıdaki örnek tümce yapıca bileşik tümce olup yüklemin soyuna göre ad tümcesidir. “günlerdi (günler –i-di) ad türünde sözcük olduğundan sonuna “i-“ ekeylemini almıştır. Yüklemde yer alan “-di” eki dili geçmiş zaman ekidir.
Tümcenin çözümünde yan tümceler üstten, temel tümce alttan çizilerek çözümlenmiş, öğeleri gösterilmiştir. Temel tümcede yüklemle özne kaynaşmıştır.
Belirtme Öbekleri :
uçan kuş esen yel korkulan, nem kapılan günler
______ __ ___ ___ __________________ _____
öna a öna a öna a
____________ __________ ________________________
önatam önatam önatam
uçan kuştan kork- : eylem öbeği
esne yelden nem kap- : eylem öbeği
öna: önad, a: ad, önatam: önad tamlaması
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
biz / gö
y ööb
________ _____________________
3. Yaşanan / kırım kıyım günlerinin acısını sevgimizde
blinöb dt
sağaltıyorduk.
y
blinöb: belirtili nesne öbeği, dt: dolaylı tümleç
Feridun Andaç
Işık Ol Günüme Ağ
a. Çözüm :
Tümcenin çözümü -temel ve yan tümce- tümce üzerinde gösterilmiştir.
Yan tümcenin yüklemi “yaşanan” ortaçtır. Temel tümcenin belirtili nesnesinde önad görevinde bulunan “yaşanan” ortacı önad tamlaması kurmuş.
b. Belirtme Öbekleri :
yaşanan kırım kıyım günlerinin acısı
öna a
önatam
kırım kıyım günlerinin acısı kırım kıyım günleri
bten blen bten blen
bliatam bsizatam
kırım kıyım günlerinin acısı kırım kıyım
bsizatam a a
bliatam ilöb
zinata
blatam: belirtili ad tamlaması, bsizatam: belirtisiz ad tamlaması, ilöb: ilgeç öbeği,
zinatam: zicirleme ad tamlamsı
c. Çatı :
Temel tümcenin yüklemi “sağalt-“ , “neyi, kimi” sorularına yanıt verdiği için oldurgan (sağal-t-), tümcede özne “biz” açıkça belli olduğundan etken çatılı eylemdir.
d. Tümcenin Adlandırılması :
Anlamca : Olumlu tümce, çünkü yargı gerçekleşmiş.
Yüklemin Yerine Göre : Kurallı, yüklem sonda yer almış.
Yüklemin Soyuna Göre : Eylem tümcesi
Yapıca : Bileşik tümce, birden fazla yargı içeriyor.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
biz / ö (yan tümcenin öznesi)
dtöb y
_____________ ________ 1
4. Elemler ışığında kanatlanıp / ağardık
btöb y
bir çiçeğe, börtü böceğe; //
dtöb
bir çocuk gülüşüne dönerdi hüznümüz.
dtöb y ö
a. Çözüm
Tümcenin çözümü üzerinde gösterilmiştir. Tümce yapıca sıralı tümce olup birinci tümce kendi içinde bileşik tümcedir. Bileşik tümce olan birinci tümcenin temel çözümü alttan, yan tümcenin çözümü üstten gösterilmiştir. İkinci tümcede tek yargı bulunduğundan çözüm alttan çizilerek gösterilmiştir. Bu tümce kendi içinde yalın tümcedir. Çünkü, tek yargı bildiriyor. Bu iki bağımsız tümce noktalı virgülle bağlanıp tek tümce yapılınca sıralı tümce olmuştur.
b. Belirtme Öbekleri
bsizatam
---------------
bten blen
elemler ışığı bir çiçek börtü böcek bir çocuk gülüşü
bten blen öna a a a öna a
bsizatam önatam iöb önatam
kartam
(ad ve önad tamlaması iç içe)
kartam: karma tamlama
c. Çatı
“ağar-“ neyi, kimi sorularına yanıt vermediği için geçişsiz; tümcede özne açıkça belli olduğu için etken çatılı eylem. “dön-“ neyi, kimi sorularına yanıt vermediği için nesne almaz, bu nedenle geçişsiz; tümcede özne açıkça belli olduğundan etken çatılı eylem.
d. Adlandırma
1. tümce 2. tümce
Y. Soyuna Göre eylem eylem
Y. Yerine Göre devrik devrik
Anlamca olumlu olumlu
Yapıca bileşik bileşik
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
5. Ne söylersen söyle rüzgardır duyan
düşleri çağıran iri siyah gözleriyle
Behçet Aysan, Dağılan Gül
Şiirde söylenmiş duyguları düzyazı biçiminde Türkçenin sözdizimine, dilbilgisi kurallarına uyarak şöyle yazabiliriz:
sen / gö
bsizn y
-------------- ------- 1
Ne söylersen söyle /
btöb
btöb blin y y ö
------------------- ------- -------- --------- -------- 2 3
iri siyah gözleriyle düşleri çağıran, / duyan / rüzgardır.
__________________________________ ________
ööb y
a. Çözüm
Tümce üzerinde gösterilmiştir. Yan tümceler üstten, temel tümce alttan çizilerek çözümlenmiştir.
2. yan tümcenin yüklemi “çağıran”, 3. yan tümcenin yüklemi “duyan” öznece ortaktır; “rüzgar” her iki yan tümcenin öznesidir.”Duyan” yüklemi tümcede başka öğe almamıştır.
b. Belirtme Öbekleri
iri , siyah gözler gözleri ile
öna a a il
önatam ilöb
c. Adlandırma
Y. Soyuna Göre : ad tümcesi, yüklemi ad (rüzgar)
Y. Yerine Göre : kurallı, yüklem sonda
Anlamca : olumlu, yargı gerçekleşiyor
Yapıca : bileşik, tümce birden çok yargı bildiriyor
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
6. çam seli halinde kalabalık bir orman
alıp götürecek bizi kuytu ölümlere
Behçet Aysan, Dağılan Gül
Şiirle söylenmiş duyguları düzyazı olarak şöyle yazabiliriz :
ööb blin dtöb
----------------------------------------------- ------ ------------------
Çam seli halinde kalabalık bir orman bizi kuytu ölümlere
ööb blin dtöb
y
-----
alıp / götürecek.
bt y
a. Çözüm
Tümce üzerinde gösterilmiştir.Yan tümce üstten, temel tümce alttan çizilerek çözümlenmiştir.
b. Belirtme Öbekleri
çam seli halinde kalabalık bir orman bir orman
öna a öna a
önatam önatam
zinönatam
çam seli halinde kalabalık
öna a
önatam
çam seli hali çam seli kuytu ölüm
öna a bten blen öna a
önatam bsizatam önatam
c. Adlandırma
Y.Soyuna Göre : eylem tümcesi, yüklem eylem
Y.Yerine Göre : kurallı, yüklem tümce sonunda
Anlamca : olumlu, yargı gerçekleşme doğrultusunda
Yapıca : bileşik, birden çok yargı bildiriyor
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
7. Sen bana bir gurbet sundun
Buğulu çocuk gözlerinle
Metin Altıok, Kor Düşseydi
Şiir dizlerini düzyazı kurallarına uyarak yazalım :
Sen, buğulu çocuk gözlerinle bana bir gurbet sundun.
ö btöb dt bsiznöb y
a. Çözüm
Çözüm tümce üzerinde gösterilmiştir.Çözümde öğelerin sıralanışı Türkçenin sözdizimi kurallarına uygundur. Yani, Türkçede öğeler, “ö-bt-dt-n-y” sıralamasıyla tümcede yer alır. Bu, tümcenin “genel kalıbı” dır.
b. Belirtme Öbekleri
(senin) buğulu çocuk gözlerin
bten blen
adltam (iaöb)
Belirten “senin” öbekte görülmemektedir. Bu nedenle eksiltili adıl tamlamasıdır. Belirteni adıl olduğundan bu tamlamayı böyle adlandırıyoruz. Aslında adıl tamlamaları da bir ad tamlamasıdır.
Tamlamada “gözlerin” belirtilenin sonunda yer alan “- in” eki “sen” adılının yerini tutmaktadır. Adılların yerini ekler iyelik eki olarak adlandırılır. Bu nedenle bu öbeği iyelikli ad öbeği (iaöb) olarak da adlandırabiliriz.
buğulu çocuk gözler çocuk gözler
öna a öna a
önatam önatam
buğulu çocuk gözler
önatam
---------------------------
önatam
----------------------------
zinönatam
İki önad tamlaması iç içe olduğundan bu tamlama zincirleme önad tamlaması (zinönatam) olarak adlandırılır.
c. Çatı
Tümcenin yüklemi “sun-“ nesne aldığı için geçişli, özne tümcede gizli de olsa belli olduğundan etken çatılıdır.
d. Adlandırma
Y.Soyuna Göre :eylem, Y.Yerine Göre :kurallı, Anlamca:olumlu, Yapıca : yalın
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ben/gö
8. Karınca kararınca, Türkçeme emek veriyorum yıllardır.
btöb dt yöb bt
Osman Bolulu
Türk Dili Dergisi Eylül/Ekim 1988
a. Çözüm
Tümce tek yargıdan oluştuğundan tek çözüm alttan çizilerek tümce üzerinde yapılmıştır.
b. Belirtme Öbekleri
karınca kararınca : gücümün yettiğince, becerebildiğim kadar
a a
aöb
(deyimleşmiş ad öbeği)
emek veriyorum ( benim ) Türkçem
a e bten blen
eöb eksiltili ad tamlaması (eatam)
eöb: eylem öbeği
c. Çatı
“emek ver-“ bileşik eylem ad (emek), eylem (ver-) sözcükleri birleşip yeni bir anlam üstlenmişler. Bu eylem “neyi, kimi” sorularına yanıt vermediğinden, yani kurduğu tümcede nesne bulunmayacağından geçişsiz eylemdir.
Öznesine göre, yüklemin yapıcısı (ben) tümcede olduğundan etken çatılı eylemdir.
d. Adlandırma
Y.Soyuna Göre : Eylem tümcesi, yüklemi eylem öbeği (emek ver-) olduğundan.
Y.Yerine Göre : Devrik tümce, yüklem tümcenin sonunda yer almamış.
Anlamca : Olumlu, yargı gerçekleşmiş.
Yapıca : Yalın, tek yargı bildiriyor.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
9. a. Ahmet, annesine uğradı ve oradan işe gitti.
ö y y
(ortak)
özne : ortak (Ahmet)
b. Ahmet babama baktı, ben de anneme. (baktım).
ö y ö y
(ortak) (tümcede yok)
yüklem : ortak (baktı)
c. Ahmet çamaşırları yıkadı, ben de ütüledim.
blin y y (ortak)
belirtili nesne : ortak (çamaşırları)
Ömer Demircan.
Türk Dili Dergisi, Eylül,Ekim 1998
Örnek tümcelerde (a) örneğinde özne, (b) örneğinde yüklem, (c) örneğindeyse nesne ortaktır. Sıralı tümce olan bu örneklerde görüldüğü gibi bu özellikler bulunabilir; bu da Türkçeye özgü bir biçimdir.
Türkçede gerek görülmediğinde kimi öğeler düşürülür.
Örneğin,
Ahmet....... baktı....ben.......(baktım)
Tümcede düşürülmüş
Ahmet ... uğradı.... (Ahmet) .... gitti.
Tümcede düşürülmüş
(çamaşırları) ütüledim
Tümcede düşürülmüş
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
10. a. Küçük çocuklar bu oyuna katılamaz.
ööb dtöb y
b.Küçükler bu oyuna katılamaz.
ö dtöb y
küçük çocuklar küçükler : adlaşmış önad
bu oyun
öna a
önatam
Önad tamlamasında önad görevinde olan “küçük” sözcüğü “b” örneğinde adın düşmesiyle adlaşmış. Adlaşan “küçük” sözcüğü ad öğesinin sonunda bulunan çoğul eki “-ler” i alarak “küçük çocuklar / küçükler” dönüşümüne uğramıştır.
- Toplam blog
- : 1064
- : 732
- Kayıt tarihi
- : 24.03.12
Türkay KORKMAZ, umuda yolculuğu ertelemez. Mermeri delenin damlanın sürekliliği olduğunu bilir. Y..